Yaxın Şərqdə, xüsusən də İranda baş verən proseslər fonunda Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyəti ABŞ və Avropa üçün xeyli artıb. Bu fonda xatırladaq ki, Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio arasında keçirilən görüşdə Zəngəzur dəhlizi və ya TRIPP-in icra çərçivəsi ilə bağlı birgə bəyanat qəbul olunub. Çərçivə Ermənistan ərazisində maneəsiz, multimodal tranzit əlaqəsi qurmağı nəzərdə tutan TRIPP-in fəaliyyətə başlaması üçün konkret bir yol göstərir.
Bildirilir ki, ABŞ Ermənistanla birlikdə təsis olunacaq “TRIPP Development Company” şirkətində nəzarət paketini əldə edəcək. O da diqqətə çatdırılır ki, TRIPP-in uğuru regional sülh, ABŞ iştirakı və yeni prosedurlardan asılıdır. Bu da ondan xəbər verir ki, ABŞ layihənin tezliklə reallaşdırılmasını istəyir. Çünki bu layihə ABŞ-a həm Cənubi Qafqaz, həm Mərkəzi Asiya regionunda öz mövqelərini gücləndirməyə imkan yaradacaq. Söhbət ilk növbədə iqtisadi mövqelərdən gedir. Lakin iqtisadi mövqelər geosiyasi mövqelərin gücləndirilməsinə də gətirib çıxarır. Bütün bunlar fonunda məsələnin digər nüanslarına diqqət çəkən “armenianreport” portalı yazır ki, İrəvan Cənubi Qafqazda müttəfiqi kimi Moskvanı sürətlə Vaşinqtonla əvəzləyir: “ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun Vaşinqtonda Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanla birlikdə verdiyi açıqlamalar ilk baxışdan göründüyündən daha dərin məna daşıyır. Bu, sadəcə ikitərəfli razılaşma və ya başqa bir diplomatik jest deyil, Ermənistan üçün strateji bir dönüşdür - iqtisadi, siyasi və sivilizasiya səviyyəsində dönüşdür. Ararat Mirzoyanın 13-14 yanvar tarixlərində ABŞ-a səfərindən sonra elan edilən TRIPP təşəbbüsü çərçivəsində imzalanan razılaşma, faktiki olaraq, Ermənistan-Amerika münasibətləri tarixində yeni bir fəsil açır. Marko Rubionun vurğuladığı kimi, sənəd Ermənistan üçün "nəhəng imkanlar" yaradır: ölkəni biznesə açır, iqtisadi inkişafı stimullaşdırır və ən əsası, dövlətin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü şübhə altına almır. Bu, əsas formuldur. Postsovet məkanında Rusiyanın iştirak etdiyi istənilən "inteqrasiya" layihələrinin demək olar ki, həmişə iqtisadi fayda vədləri ilə başladığı və real suverenliyin itirilməsi ilə başa çatdığı çox yaxşı məlumdur. Bu mənada Rubionun sözləri Rusiya modelinə birbaşa alternativ kimi səslənir və məhz buna görə də onlar Kremldə qaçılmaz olaraq əsl isteriyaya səbəb olacaq. Təsadüfi deyil ki, sanksiyalar altında olan Rusiya təbliğatının əsas ruporlarından biri olan Vladimir Solovyov bu yaxınlarda Moskvanın uzun müddətdir bir məsələ üzərində düşündüyünü, lakin susmağa çalışdığını etiraf etdi: "Ermənistanda strateji hərbi əməliyyat aparmaq”". Bu ifadə televiziya aparıcısının hissləri deyil, simptomudur. Rusiya siyasi mədəniyyətində “xüsusi hərbi əməliyyat” uzun müddətdir ki, Kremlin orbitindən qaçmağa çalışanlar üzərində nəzarəti qorumaq üçün universal bir vasitə olub. Məhz buna görə də ABŞ-ın Ermənistana siyasi və hərbi dəstəyi indi ekzistensial əhəmiyyət kəsb edir. Yalnız Qərbdən gələn qəti və birmənalı siqnal bölgəni Rusiyanın eksklüziv təsir zonası kimi görməyə öyrəşmiş Vladimir Putini və onun ətrafını ayılda bilər. Ermənistan-Amerika təmaslarının dinamikasına əsasən, bu istiqamətdə işlər artıq fəal şəkildə davam edir və Rubionun açıqlamaları bunu yalnız təsdiqləyir.
Yeni memarlıq layihəsində “Tramp yolu” adlanan layihə xüsusi yer tutur - Cənubi Qafqazı Rusiyadan kənar qlobal ticarət marşrutlarına bağlaya bilən genişmiqyaslı logistika və iqtisadi təşəbbüs. Ermənistan üçün bu layihə təkcə investisiya axını və infrastrukturun inkişafı deyil, həm də ölkənin onilliklərdir məruz qaldığı nəqliyyat və enerji təcridindən sonuncu qurtuluş deməkdir ki, bu da əsasən Rusiyanın “idarə olunan münaqişələr” siyasəti sayəsində baş verir. Vurğulamaq vacibdir: “Tramp yolu” təkcə Ermənistana fayda vermir. O, sabit və proqnozlaşdırıla bilən ticarət marşrutlarında maraqlı olan ABŞ-ın, region ölkələrinin, eləcə də Avropa və Asiyanın maraqlarına xidmət edir. Məhz buna görə də layihə Rubionun bəhs etdiyi ən “nümunəvi nümunə”yə çevrilmək potensialına malikdir - imperiya çəkmələri və hərbi bazaları olmadan rifahın necə əldə edilə biləcəyinə dair bir nümunə.Bu, o deməkdir ki, növbəti sual qaçılmaz olaraq ortaya çıxacaq: Gümrüdə Rusiya hərbi bazası. Bu yaxınlarda “verilmiş” hesab edilən şey indi getdikcə daha çox köhnəlmiş görünür. Rusiya əsgərləri Ermənistan torpağını tapdalamamalıdırlar, xüsusən də Rusiyanın özünün hərbi və demoqrafik resurslarını sürətlə itirdiyini nəzərə alsaq. Rusiya ordusunun kadr çatışmazlığı artıq xroniki hala gəlib və şübhəsiz ki, Ukraynaya qarşı müharibə daha da şiddətlənərsə, Moskva hətta Gümrü də daxil olmaqla xarici bazalardan qoşunları yenidən yerləşdirməyə çalışacaq.
Rusiyanın bölgədəki əsrlər boyu davam edən mövcudluğu sona çatır - kiminsə şıltaqlığına görə deyil, obyektiv proseslərə görə. İmperiyalar inkişaf və təhlükəsizlik mənbəyi olmağı dayandırdıqda yox olurlar. Bu gün Rusiya Ermənistana heç birini təklif edə bilməz. Lakin ABŞ və onun tərəfdaşları fərqli bir yol - açıqlıq, investisiya, suverenliyə hörmət və qlobal iqtisadiyyata həqiqi inteqrasiya yolu təklif edirlər. Marko Rubionun Vaşinqtondakı açıqlamaları təkcə İrəvan üçün deyil, həm də Moskva üçün bir siqnaldır. Cənubi Qafqazda mübahisəsiz Rusiyanın təsir dövrünün bitdiyinə dair bir siqnaldır. Kreml bunu nə qədər tez anlasa, Rusiyanı artıq beynəlxalq təcridə və strateji çıxılmaz vəziyyətə salan ssenariləri təkrarlamaq bir o qədər az meylli olacaq. Ermənistan üçün tarixi fürsət pəncərəsi açılır. Ölkəmizin ABŞ-ın dəstəyini nə qədər ardıcıl və cəsarətlə qəbul etməsi və TRIPP və “Tramp yolu” kimi layihələri həyata keçirməsi onun yeni regional reallıqda - diktəsiz, “Şimali Qafqaz"sız və torpaqlarımızda başqasının çəkməsi olmadan reallıqda yerini müəyyən edəcək”. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri, “Ceymstaun” Fondunun İdarə Heyətinin üzvü, beynəlxalq ekspert Metyu Brayza da qeyd edir ki, Marko Rubio və Ararat Mirzoyan tərəfindən imzalanmış TRIPP-in icrası üzrə çərçivə sənədi TRIPP-in və ya digər adı ilə Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması istiqamətində ABŞ və Ermənistanın öhdəliyini olduqca konkret şəkildə vurğulayır və sözlərin əməli addımlara çevriləcəyini göstərir. Onun sözlərinə görə, bu bəyanatın əhəmiyyətli olmasının ikinci səbəbi isə ondan ibarətdir ki, sənəddə açıq şəkildə marşrutun keçəcəyi ərazilər üzərində Ermənistanın tam suverenliyini saxlayacağı vurğulanıb: “Torpağın 49 il müddətinə icarəyə verilməsi nəzərdə tutulur və bu torpaq açıq şəkildə Ermənistanın suverenliyinin bir hissəsi olaraq qalacaq və ya onun suveren nəzarəti altında olacaq”. Brayza hesab edir ki, bu ABŞ ilə Ermənistan arasında imzalanan icra çərçivəsinin irəliyə doğru mühüm addım sayılmasının üçüncü səbəbi sənədin vacib infrastruktur layihəsi üçün maraqlı bir biznes modelini müəyyən etməsidir. Diplomat onu da diqqətə çatdırıb ki, bu razılaşma Ermənistan və ABŞ hökumətlərinin TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsində ciddi niyyətli olduqlarını göstərir: “TRIPP Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında əlaqəni gücləndirməklə yanaşı, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi üzərindən, Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən keçməklə Türkiyə və daha sonra Avropa və qlobal bazarlarla birləşdirən mühüm tranzit dəhlizinin əsas halqalarından birinə çevrilməsinə imkan yaradacaq. Çərçivə sənədinin əvvəlində də qeyd edildiyi kimi, bu cür əməkdaşlıq Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülhün və sülh sazişinin möhkəmləndirilməsi üçün zəmin yarada bilər”.
Nahid SALAYEV
