ABŞ və Ermənistan Azərbaycanı Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirəcək, ABŞ-nin idarə edəcəyi tranzit dəhlizi ilə bağlı ilk əsas detalları açıqlayıblar. Sənəd ictimaiyyətə Vaşinqtonda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın danışıqlarından sonra təqdim olunub. ABŞ-Ermənistan sazişinə görə, İrəvan ABŞ hökumətinin nəzarətində olan xüsusi bir şirkətə "Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu" (TRIPP) adlandırılacaq yol üzrə uzunmüddətli və müstəsna hüquqlar verəcək.
Bu razılaşma ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda əldə olunub. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyan ABŞ prezidenti Donald Trampın Ağ Evdə ev sahibliyi ilə bir araya gəliblər. Üç liderin imzaladığı birgə bəyanatda bildirilir ki, Ermənistan Sünik vilayəti vasitəsilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan eksklavı arasında maneəsiz əlaqəni təmin edəcək. Rubio-Mirzoyan danışıqlarından sonra TRIPP-in "icra çərçivəsi" açıqlanıb. Sənəddə deyilir ki, ABŞ-Ermənistan şirkəti tranzit dəhlizi boyunca dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji təchizatı xətləri və digər infrastruktur obyektləri inşa edəcək, onlardan əldə olunan gəlirləri azı 49 il müddətində idarə edib toplayacaq. Səkkiz səhifəlik sənəddə deyilir: "Ermənistan "TRIPP Development" şirkətində ABŞ-yə 74 faiz pay təklif etməyi, özünə isə 26 faiz pay saxlamağı nəzərdə tutur. Bu razılaşmanın əlavə 50 il müddətinə uzadılması, Ermənistan hökumətinin payının 49 faizə çatdırılması gözlənilir". Sənəddə vurğulanır ki, Ermənistanın TRIPP vasitəsilə ticarət və tranzit üzrə sərhəd nəzarəti və gömrük məsələləri üzərində səlahiyyəti olacaq.
Rubio Dövlət Departamentində Mirzoyanı qarşıladıqdan sonra mətbuata açıqlamasında oxşar təminatlar dilə gətirib: "TRIPP bir yandan Ermənistanı biznesə açır, onun iqtisadi rifahına imkan yaradır, digər yandan bu, Ermənistanın suverenliyinə heç bir şəkildə xələl gətirmir". Çərçivə sənədinə görə, "TRIPP Development" şirkəti işə özəl operatorlar cəlb edəcək, onlar "müştəri ilə birbaşa təmas xidmətləri" göstərəcək, sənədləri ilkin yoxlama üçün yığacaq, yüklərdən, fərdi səyahətçilərdən tranzit haqları toplayacaq. Ermənistan rəsmiləri isə ölkənin bütün sərhəd və gömrük obyektlərində fiziki mövcudluğu saxlayacaq, son gömrük qərarlarını və rəsmiləşdirməni aparacaq, immiqrasiya nəzarətini təmin edəcəklər. Azərbaycanın bu marşrut boyunca insanlar və yüklərin Ermənistan sərhəd yoxlamalarından azad olunmasını tələb edir. Paşinyan isə hələ ötən il deyirdi ki, erməni zabitləri ilə azərbaycanlı səyahətçilərin fiziki təmasının olmaması üçün qmüasir texnologiyalardan istifadə olunacaq. Sənəddə sənədləşdirmənin elektron qaydada təqdim edilməsi və işlənməsindən söz açılır, insanlar, nəqliyyat vasitələri və yüklər üçün, o cümlədən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə onun Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında "differensiallaşdırılmış" prosedurların tətbiqi nəzərdə tutulur. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan vətəndaşları dəhlizdən maneəsiz istifadə edəcəklər.
Bundan əvvəl Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev bildirib ki, TRIPP elə Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsindən bəri tələb etdiyi Zəngəzur dəhlizidir: "Onun adı fərqli ola bilər, amma mahiyyət dəyişmir". Tranzit dəhlizi Ermənistanın İranla sərhədi boyunca uzanacaq. Tehran bununla bağlı narahatlığını dəfələrlə bildirib, TRIPP-ə qarşı olduğunu deyib. Tehran bu marşrutun Ermənistan-İran sərhədində ABŞ-nin mövcudluğuna yol aça biləcəyindən ehtiyatlanır. Ermənistanın müxalifət təmsilçiləri də TRIPP-in Sünikdən keçən hissəsinə Ermənistanın nəzarətinin zəifləyə biləcəyini deyirlər.
Tahir TAĞIYEV
