İsrail və Suriya arasındakı gərginlik uzun illərdir əsasən Qolan təpələri və sərhəd təhlükəsizliyi ətrafında formalaşır. Qolan yalnız coğrafi yüksəklik deyil, həm də su ehtiyatları və strateji nəzarət baxımından əhəmiyyətli olduğuna görə hər iki ölkə üçün simvolik dəyər daşıyır.
İsrail 1967-ci ildə bu ərazini ələ keçirib və sonradan ilhaq etməklə regionda uzunmüddətli status-kvo yaradıb. Suriya isə bunu suverenliyinə qarşı təhdid kimi qəbul edir və bu məsələni həm milli kimlik, həm də regional mövqeyinin bir hissəsi kimi qoruyur.
Suriyanın Qolan məsələsində güzəştə getməməsi daxili və xarici siyasətdə mühüm rıçaq rolunu oynayır. Daxildə rejimin legitimliyini artırır, çünki suveren ərazi iddiası hökumətin “müqavimətçi” xəttini gücləndirir. Xaricdə isə İran və Rusiya kimi tərəfdaşlara Suriyanın hələ də regional aktor olduğunu və öz strateji mövqelərindən geri çəkilməyəcəyini göstərir. Suriyanın müharibədən sonra yenidən qurulması prosesində bu mövqe ona danışıqlarda əlavə siyasi çəki qazandırır.
İsrail üçün isə Suriyanın zəif və parçalanmış vəziyyətdə qalması təhlükəsizlik baxımından daha əlverişlidir. İranın Suriya ərazisində möhkəmlənməsinin qarşısını almaq İsrailin əsas hədəflərindən biridir. Bu məqsədlə sərhəd yaxınlığında və Suriya daxilindəki müəyyən obyektlərə qarşı əməliyyatlar aparılır. ABŞ-ın, xüsusilə Tramp administrasiyasının Qolanı İsrailə məxsus kimi tanıması İsrailin bölgədə özünü daha sərbəst aparmasına şərait yaradıb. ABŞ dəstəyi nə qədər güclü olarsa, İsrail bir o qədər aqressiv hərəkətlər edə bilir; dəstək zəifləyəndə isə diplomatik manevrlər ön plana keçir.
Regiondakı digər güclər də bu münasibətlərə ciddi təsir göstərir. Türkiyə Suriyada hərbi və siyasi varlığı ilə balans yaradan aktorlardan biridir. Onun Suriyanın müəyyən mövqelərini dəstəkləməsi İsrailin qərarlarını məhdudlaşdıra bilər. İran Suriyanı öz regional strategiyasının əsas dayaqlarından biri kimi gördüyü üçün Dəməşqin geri çəkilməsinə imkan verməz. Rusiya isə həm İsraillə koordinasiya, həm də Suriya hökumətinə dəstək arasında balans saxlayaraq hər iki tərəfin addımlarına təsir edir.
Bu çərçivədə mümkün inkişaf variantları müxtəlifdir. Ən real ssenari uzunmüddətli, lakin aşağı intensivlikli gərginliyin davam etməsidir. Bu halda tərəflər arasında ara-sıra insidentlər baş verəcək, amma genişmiqyaslı müharibə ehtimalı aşağı olacaq. Digər halda Suriya Türkiyə, İran və Rusiya ilə əlaqələrini gücləndirərək öz mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər və bu da İsraili diplomatik kanallara yönəlməyə məcbur edər. Daha az ehtimal olunan, amma mümkünsüz sayılmayan variant isə sərhəd insidentlərinin böyüyərək geniş müharibəyə çevrilməsidir. Belə bir vəziyyətdə ABŞ, Rusiya və Türkiyənin reaksiyası böhranın ölçüsünü müəyyən edər və regionda yeni güc balansı formalaşa bilər.
Ümumi mənzərədə Suriya Qolan məsələsində geri çəkilməməklə siyasi mövqeyini gücləndirir, İsrail isə ABŞ dəstəyinin çərçivəsində hərəkətini davam etdirir. Regional aktorların maraqları bir-birinə toxunduğu üçün gərginlik tam həll olunmur, amma genişmiqyaslı toqquşma ehtimalı yalnız xüsusi böhran anlarında aktuallaşır. Bununla belə, uzunmüddətli qarşıdurma və qeyri-sabit status-kvo yaxın gələcək üçün ən real perspektiv olaraq qalır.
Dəniz NƏSİRLİ
