İran-Azərbaycan münasibətləri Cənubi Qafqazda geosiyasi nizamın dəyişdiyi bir dövrdə yeni mərhələyə daxil olub. Regiondakı hərbi modernləşmə dalğası, nəqliyyat-logistika marşrutlarının yenidən çəkilməsi, böyük güclərin toqquşan maraqları və Tehranla Bakı arasında dərin tarixi-siyasi həssaslıqlar bu münasibətləri həm əməkdaşlıq, həm də qarşılıqlı həssas müstəvisində saxlayır.
Son dönəmlərdə “Asr Iran” və digər mənbələrin də vurğuladığı kimi, İranın şimal və cənub sərhədləri boyunca yerləşən müsəlman ölkələrinin - Türkiyə, Azərbaycan, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin - sürətli hərbi aviasiya modernləşməsi bölgədə güc balansını dəyişdirir. Forbes-ə istinadən yayılan məlumatlarda hava qüvvələri sahəsində İranın geridə qalması xüsusi olaraq qeyd edilir. Xüsusilə Azərbaycanın Zəfər Günü paradında Pakistan istehsalı JF-17C qırıcılarını nümayiş etdirməsi və gələcək üçün daha da irimiqyaslı sifarişlər verməsi Tehranda diqqətlə izlənir.
Bu proseslərin fonunda İran-Azərbaycan münasibətlərinin perspektivlərini anlamaq üçün İranın təhlükəsizlik mədəniyyətini formalaşdıran tarixi faktorları, müasir geosiyasi reallıqları və potensial risq ssenarilərini təhlil etmək vacibdir.
İranın regiondakı hərbi inkişaflardan narahatlığını anlamaq üçün onun dövlət şüurunda dərin iz buraxan bir neçə tarixi hadisəyə nəzər salmaq lazımdır.
Məsələn, Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə İran Qafqazın böyük hissəsini itirdi. Bu hadisə Tehran siyasi elitasının yaddaşında “ətrafdan sıxışdırılma və ərazi itkiləri” qorxusunun təməlini qoydu. Bu travma bu gün də İranın Azərbaycan siyasətində və regionda baş verən hərbi modernləşməyə qarşı həssas reaksiyalarında özünü göstərir.
İran bir əsr ərzində dəfələrlə xarici müdaxiləyə məruz qaldı.
Məsələn, 1907-ci ildə Britaniya və Rusiya arasında təsir zonalarına bölünmə,
1918–1921-ci illərdə İngiltərənin hərbi iştirakı,
1941-ci ildə SSRİ və Britaniya tərəfindən işğal,
1953-cü ildə MKİ və MI6 (ABŞ və Böyük Britaniya kəşfiyyat xidmətləri) tərəfindən Musəddiqin devrilməsi və s.
Bu təcrübələr İranın strateji davranışını “hər tərəfdən təhdid olunma” psixologiyası üzərində qurub.
İranın şimalındakı Azərbaycan əhalisi və Azərbaycan Respublikası ilə mədəni yaxınlıq Tehran üçün həm sosial, həm də siyasi risq kimi qəbul olunur.
Bu da eyni davranışların inkişafını stimullaşdırır.
Bölgədə Azərbaycan, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ kimi müsəlman ölkələri yüksək texnologiyalı qırıcılar, radarlar və PUA sistemləri əldə edir. İran isə hələ də əsasən 1970-80-ci illərin aviasiya parkı ilə fəaliyyət göstərir.
Azərbaycan JF-17C qırıcıları, İsrail PUA texnologiyaları, inkişaf etmiş radar sistemləri
ilə hava gücünü yeni mərhələyə daşıyır.
İranın Rusiyadan 48 ədəd Su-35 qırıcısı sifariş etməsi bu boşluğu doldurmaq cəhdi kimi görünür, lakin proses ləng gedir və nəticə hələ qeyri-müəyyəndir.
İranı narahat edən başqa amillər Azərbaycan-Türkiyə strateji ittifaqı, Azərbaycan-İsrail təhlükəsizlik əməkdaşlığı və Körfəz ölkələrinin ABŞ-la yaxınlığı kimi proseslərlə xarakterizə edilə bilər.
Tehranın baxış bucağında bu konfiqurasiya İranı tədricən təcrid edən mühit yaradır.
Digər tərəfdən, Cənubi Qafqazda dəhlizlər uğrunda rəqabət - Zəngəzur və alternativ yollar - İran üçün strateji mövzuya çevrilib. Tehran bu proseslərdə hər hansı dəyişikliyi öz şimal sərhədlərinə təhdid kimi qəbul edir.
Azərbaycanla İran aprasında əməkdaşlıq sahələri Şimal–Cənub Nəqliyyat Dəhlizi, ticarət dövriyyəsinin artması və enerji və tranzit layihələri kimi vacib istiqamətlərə malikdir. Bu istiqamətlər iki ölkə arasında münasibətləri sabitləşdirən mexanizmlər kimi çıxış edir.
Gərginlik yaradan məqamlar isə Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı, İranın Ermənistana siyasi-hərbi dəstəyi, sərhəd yaxınlığındakı hərbi aktivlik, media və ideoloji mübarizədən ibarətdir.
Bu mövzular iki ölkə arasında etimadı zəif saxlayır.
Yəni İran və Azərbaycan arasında münasibətlər idarə olunan rəqabət mərhələsinə girir. Mövcud dinamikanın təhlili göstərir ki, münasibətlər nə tam müttəfiqlik, nə də tam düşmənçilik səviyyəsindədir. Onların mahiyyəti idarə olunan rəqabət və məcburi əməkdaşlıq formasıdır. Regional güc balansının dəyişməsi, hava qüvvələrinin modernləşməsi, dəhliz geosiyasəti və böyük dövlətlərin rəqabəti fonunda İran–Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyi həssas və dəyişkən olaraq qalacaq.
Sabitlik üçün yeganə yol qarşılıqlı etimadı gücləndirən strukturlu dialoq və real təhlükəsizlik mexanizmləridir. Əksi halda, gərginliklərin planlaşdırılmamış şəkildə böyüməsi region üçün yeni risqlər yarada bilər.
Akif NƏSİRLİ
