Qarışıqlıq və qeyri-müəyyənlik içində “sülh təşəbbüsü”…
Donald Tramp və Vladimir Putin arasında Budapeştdə keçirilməsi nəzərdə tutulan sammit ətrafında yaranan ziddiyyətli açıqlamalar beynəlxalq gündəmin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Bir tərəfdən sammitin “təxirə salındığı” elan olunur, digər tərəfdən isə Macarıstan hökuməti “hazırlıqların davam etdiyini” bildirir.
Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbán oktyabrın 22-də verdiyi açıqlamada bildirib ki, “sülh sammitinə hazırlıq gedir”, tarix isə hələ müəyyən edilməyib. O, Facebook paylaşımında yazıb: “Xarici işlər naziri Péter Siyártó Vaşinqtondadır. Sülh sammitinə hazırlıq davam edir. Tarix hələ müəyyən edilməyib. Vaxtı gələndə onu keçirəcəyik”.
Baki-xeber.com nəşrinə görə, bu açıqlama bir gün əvvəl sammitin guya “ləğv edildiyi” barədə yayılan xəbərləri təkzib etsə də, situasiyanın tam aydın olduğunu deməyə əsas vermir.
Məlumatlar göstərir ki, sammit rəsmi şəkildə ləğv olunmayıb, sadəcə, planlaşdırılan tarixdə baş tutmayacaq. Hazırlıq prosesi davam etsə də, danışıqların praktiki mərhələsində ciddi problemlər mövcuddur.
Əsas maneə - Rusiyanın Ukraynada dərhal atəşkəsdən imtina etməsidir. Bu, sülh danışıqları üçün lazım olan minimum siyasi mühitin formalaşmasına imkan vermir. ABŞ və Avropa İttifaqı da bu şəraitdə Putinlə görüşün “effektiv olmayacağı” qənaətindədir.
Beləliklə, “sammit təxirə salındı” ifadəsi diplomatik dildə “hazırda mümkün deyil” mənasını daşıyır, amma tamamilə “ləğv edilib” demək düzgün olmaz.
Görüşün Budapeştdə keçirilməsi ideyası ilk dəfə yayılarkən Macarıstan hökuməti məkana və təhlükəsizlik təminatlarına dair razılıq vermişdi. Lakin texniki reallıqlar bu planı çətinləşdirir.
Vladimir Putin barəsində Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) həbsetmə orderi mövcuddur, bu da onun Avropa İttifaqı ölkələrinə səfərini risqli edir. Polşa və digər ölkələr artıq bəyan ediblər ki, Rusiya liderinin təyyarəsinin hava məkanlarından keçməsi “hüquqi məsuliyyət” doğura bilər.
Bu səbəbdən Budapeşt görüşü üçün ən böyük maneələrdən biri məhz Putinin fiziki olaraq Macarıstana gəlməsidir. Alternativ format kimi “video-konfrans” və ya “üçüncü ölkə vasitəçiliyi” variantları da müzakirə olunur.
Sammitin məqsədi Ukraynada atəşkəsə və sülh dialoquna başlanğıc vermək kimi təqdim olunub.
Rusiya dərhal atəşkəsə razı deyil, çünki hazırkı mövqelərini itirmək istəmir.
ABŞ və Tramp komandası “məhsuldar görüş” üçün zəmanət görmədiklərini bildirir.
Avropa İttifaqı və Ukrayna tərəfləri isə belə bir sammitin Ukraynanın iştirakı olmadan keçirilməsini “qeyri-etik və diplomatik baxımdan yolverilməz” sayır.
Bu ziddiyyətlər danışıqların formatını qeyri-müəyyən vəziyyətə salıb - kim iştirak edəcək, hansı gündəmlə və hansı nəticə gözlənilir - hələlik heç biri dəqiq deyil.
Macarıstan baş naziri Viktor Orban özünü “sülh təşəbbüslərinin vasitəçisi” kimi təqdim edir. O, həm Vaşinqton, həm də Moskva ilə paralel təmaslarını davam etdirir və sammitin Budapeştdə keçirilməsinin mümkünlüyünü qorumağa çalışır.
Bununla belə, Avropa paytaxtlarında Orbánın bu təşəbbüsünə ehtiyatla yanaşılır. Brüssel və Berlin Budapeştin Moskva ilə “həddən artıq yaxın” əlaqələrindən narahatdır.
Rusiyanın dövlət KİV-ləri isə sammitin təxirə salınmasını “Qərb dairələrinin təzyiqi” kimi təqdim edir və Macarıstanın “neytral mövqeyini” alqışlayır.
Görüşün baş tutması hazırda üç əsas faktordan asılıdır.
Ən vacib məsələ, atəşkəs şərtləri – Rusiya və ABŞ arasında bu barədə ilkin razılaşma olmadan sammit baş tutmayacaq.
Digər tərəfdən, Putinin səfərinə imkan verən diplomatik mexanizmlər tapılmalıdır.
Eyni zamanda, Ukraynanın iştirakı və ya iştirak etməməsi görüşün legitimliyinə təsir göstərəcək.
Hazırkı reallıq göstərir ki, sammitin yaxın həftələrdə baş tutma ehtimalı azdır. Lakin danışıqlar tam dayanmayıb - Macarıstan və Rusiya “hazırlıq işləri gedir” mesajını verməklə prosesi canlı saxlamağa çalışır.
Budapeşt sammiti ideyası hələ də gündəmdədir, lakin onun reallaşması üçün diplomatik, texniki və siyasi maneələr çoxdur.
Viktor Orbánın dediyi kimi, “tarix müəyyən edilməyib”, yəni görüş konseptual səviyyədə qalır.
ABŞ və Rusiya tərəfləri bir-birinə qarşı etimadsızlıq içindədir, Ukrayna müharibəsi isə “sülh dialoqu” üçün real şərait yaratmır.
Bu səbəbdən, “Putinlə Trampın görüşü olmayacaq” demək hələ tezdir, amma “tezliklə baş tutacaq” demək də reallığa uyğun deyil.
Vəziyyəti özündə ən dəqiq ehtiva edən ifadə belə ola bilər ki, görüş plan səviyyəsində qalır, lakin onun gerçəkləşməsi üçün şərtlər formalaşmayıb.
Akif NƏSİRLİ
