Hüquqi baxımdan sənəd qüvvədədir, amma siyasi-real şərtlərdə onun qüvvəsinin praktik olaraq zəiflədiyi müşahidə olunur
Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan liderlərinin 9 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının qüvvədən düşdüyünü bildirib.
Brifinqdə bu məsələyə toxunan Ermənistan lideri deyib ki, “noyabrın 9-na qayıtmağa ehtiyac yoxdur”.
Əslində bəyanatı imzalayan üç tərəfdən heç biri imzasından imtina etməyib. Sadəcə, bu sənədin bəzi müddəalari Ermənistan iqtidarına sərf etmir, məhz buna görə Paşinyan 9 noyabr sənədini gözdən salmağa çalışır.
Bu barədə Azərbaycan ekspertləri nə düşünür, 9 noyabr sənədini qüvvədən düşmüş saymaq olarmı?
Azərbaycan ekspertlərinin və rəsmi qurumların yanaşmalarını nəzərə alaraq, belə ümumiləşdirmək mümkündür:
Rəsmi baxışlara görə müqavilə hələ də qüvvədədir.
Belə ki, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin saytında qeyd olunur ki, 2021-ci il 11 yanvar tarixli bəyanatla, 9 noyabr 2020-ci il sənədinin 9-cu maddəsinin icrası üçün üçtərəfli İşçi Qrup yaradılıb. Bu, sənədin hələ də hüquqi qüvvəsinin qorunmasından xəbər verir.
Lakin ekspert səviyyəsində fərqli fikirlər mövcuddur.
Milli Məclisin deputatı və hüquqşünas Erkin Qədirli bu sənədin beynəlxalq müqavilə olmadığını vurğulayır. Onun fikrincə, bu cür status üçün iki əsas şərt ciddi nəzərə alınmalıdır: tərəflərin hüquqi tanınması və parlamentlərdə təsdiqlənməsi. Sözügedən şərtlər isə bu bəyanatda yoxdur. Beləliklə, sənəd hüquqi baxımdan öhdəlik yaratmır və ikitərəfli struktur kimi qiymətləndirilə bilər.
Politoloq Adil Əliyevə görə, üçtərəfli bəyanat Azərbaycanın qələbəsinin beynəlxalq hüquq səviyyəsində təsdiqlənməsidir. O, bu sənədi ölkənin milli maraqlarının və qələbəsinin strateji sənəd çərçivəsində tanıdılması olaraq dəyərləndirir.
Analitik, ictimai xadim Könül Nurullayeva hesab edir ki, 10 noyabr üçtərəfli bəyanatı Azərbaycanın ədalətli mübarizəsinin məntiqi nəticəsidir. Onun fikrincə, bu sənəd Ermənistanın kapitulyasiyası kimi dəyərləndirilə bilər və müharibənin nəticəsi olaraq hüquqi və siyasi kontekstdə Azərbaycanın haqlarını bərpa edir.
Milli Məclisin deputatı Naqif Həmzəyev iddia edir ki, bu bəyanat Azərbaycan tarixinin ən böyük diplomatik qələbəsinə bərabərdir. Onun sözlərinə gorə, sənədin məzmununda Qarabağın xüsusi statusunun olmadığının təsdiqlənməsi, Naxçıvanın quru bağlantısının təmin edilməsi və Ermənistan üçün "Artsax" ideyasının iflası kimi məqamlar yer alır.
Yəni hüquqi perspektivdən Erkin Qədirli sənədin öhdəlik yaradan müqavilə olmadığını qeyd edir.
Siyasi-strateji baxımdan Adil Əliyev, Könül Nurulayeva və Naqif Həmzəyev sənədi Azərbaycanın qələbəsinin və yeni reallıqların hüquqi-siyasi sənədə çevrilməsi kimi dəyərləndirirlər.
Yekun fikir olaraq, Azərbaycanın ekspert və siyasətçi cəmiyyəti arasında müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Bəzi təhlilçilər bu sənədin yalnız siyasi və diplomatik təzahür olduğunu bildirirsə, digərləri onun hüquqi təsdiq rolunu vurğulayır.
Respublikaçı Alternativ Partiyasının sədri Natiq Cəfərli deyir ki, bəyanatın 6-cı maddəsi - Laçın dəhlizinə alternativ yolun məzmunlu hissəsinin texniki sənədləri hazırdır və Azərbaycan tərəfindən maliyyələşdirilə bilər.
Lakin erməni politoloqlar fərqli mənzərəni vurğulayırlar.
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev isə sənədin həm hüquqi, həm də strateji anlamda ilkin vasitə olduğunu və əgər öhdəliklər yerinə yetirilsə, gələcəkdə barışın mümkün ola biləcəyini bildirir.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi hesab edir ki, üçtərəfli bəyanat ümumilikdə icra edilib və tərəflərin öhdəliklərinə ciddi şəkildə əməl etməsi vacibdir.
Rəsmi səviyyədə sənəd hələ qüvvədədir və hətta 11 yanvar 2021-ci il bəyanatı vasitəsilə konkret icra mexanizmləri müəyyən edilib. Amma real siyasi və geosiyasi şəraitdə sənədin bir çox maddəsi kağız üzərində qalıb və yerində vəzifələr icra edilməyib. Bu baxımdan bəyanatın effektivliyi ciddi şəkildə şübhə altındadır.
Yəni hüquqi baxımdan sənəd qüvvədədir, amma siyasi-real şərtlərdə onun qüvvəsinin praktik olaraq zəiflədiyi müşahidə olunur.
Akif NƏSİRLİ
