Separatçılığa dövlət dəstəyi açıq saziş pozuntusu kimi dəyərləndirilə və Azərbaycanın güclü təzyiq aləti ola bilər
Ermənistanla Sülh sazişinin VIII (8-ci) maddəsi tam olaraq bu məzmunu əhatə edir: tərəflər separatizm, irqi ayrıseçkilik, zorakı ekstremizm və terrorizmin bütün formalarını pisləyir və öz yurisdiksiyaları çərçivəsində bu hallarla mübarizə aparacaqlar, həmçinin bununla bağlı beynəlxalq öhdəliklərinə əməl edəcəklər.
8-ci maddə imkan verəcəkmi ki, sülh müqaviləsi imzalanandan sonra Ermənistanda Qarabağ mövzusunda yeni hərəkat başlatmaq, bu mövzuda təşkilatlanmaq, Qarabağ mövzusunu yenidən ölkənin siyasi həyatına qaytarnaq cəhdlərini separatizm kimi dəyərləndirərək, onun dayandırılmasını Ermənistandan tələb etsin? Azərbaycanın belə bir hüquq və səlahiyyəti olacaqmı?
Baki-xeber.com-a görə, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin VIII maddəsi tərəflərin separatizm, irqi ayrıseçkilik, zorakı ekstremizm və terrorizmə yol verməməsi öhdəliyini təsbit edir. Amma bu maddənin praktiki tətbiqinə baxdıqda, daxili siyasi fəaliyyət və “söz azadlığı” baxımından manipulyasiyaya yol verilə bilər. Ermənistan daxilində hansısa qrup və ya siyasi hərəkat “Qarabağ bizimdir” mövqeyini təbliğ edərsə, bu, avtomatik “separatizm” kimi təsnif olunmur. Bu, ilk növbədə Ermənistanın konstitusiya və qanunları çərçivəsində siyasi fəaliyyət və ifadə azadlığı kimi görünə bilər. Ermənistan "söz azadlığı"nı bəhanə edərək spekulyasiyaya gedə bilər.
Əgər belə hərəkat təkcə təbliğatla kifayətlənməyib, Ermənistan dövlətinin rəsmi siyasətinə təsir göstərmək, Qarabağa yenidən iddia irəli sürmək, yaxud Azərbaycana qarşı təşkilatlanmış hərəkata çevrilmək istiqamətində fəaliyyət göstərsə, onda artıq bu, sazişin VIII maddəsinə zidd kimi qiymətləndirilə bilər. O zaman Azərbaycan Ermənistan hökumətindən sülh sazişinin VIII maddəsinin işə salınmasını tələb edə bilər.
Azərbaycan birbaşa Ermənistandakı qrupları dayandırmaq səlahiyyətinə malik olmayacaq. Amma hüquqi əsas yaranacaq rəsmi İrəvandan tələb etsin ki, bu cür hərəkatların qarşısını alsın, çünki Ermənistan sazişlə bu öhdəliyi üzərinə götürüb.
Əgər Ermənistan buna göz yumsa, Azərbaycan beynəlxalq aləmdə (BMT, ATƏT, Avropa qurumları və s.) sazişin pozulması faktına istinad edə bilər və bunu diplomatik-siyasi təzyiq aləti kimi istifadə edər.
Beləliklə, bəli, VIII maddə Azərbaycanın əlini gücləndirir. Ermənistan Qarabağ mövzusunda yeni separatçı siyasi hərəkata rəvac verərsə, Azərbaycan bunu sülh sazişinin pozulması kimi qaldıra bilər.
Amma Ermənistan daxilində hansısa partiyanın təkbaşına “biz Qarabağı heç vaxt unutmuruq” deməsi “separatizm” hesab edilməyəcək. Bu, ancaq dövlətin dəstəyi və təşkilatlanma ilə real təhlükəyə çevrilərsə hüquqi əsas qazanır.
VIII maddənin praktik tətbiqinin üç fərqli ssenarisini nəzərdən keçirək.
Tutaq ki, bu barədə sadəcə ritorika və şüar səviyyəsində bəyanatlar verilir. Təsəvvür edək ki, Ermənistanda bəzi partiyalar, ictimai təşkilatlar və ya fərdlər “Qarabağ Ermənistandır” tipli şüarlar səsləndirirlər. Amma bu fəaliyyət Ermənistan dövlətinin rəsmi siyasətinə çevrilmir, qanunvericiliklə dəstəklənmir. Onda bu hal “ifadə azadlığı” çərçivəsində qalır, avtomatik olaraq separatizm hesab olunmur.
Azərbaycan bunu gündəmə gətirə bilər, amma bunu Ermənistanın öhdəlik pozuntusu kimi göstərmək çətin məsələ olacaq.
Lakin bu istiqamətdə siyasi təşkilatlanma və kampaniyalar başlayacaqsa, bu artıq VIII maddənin işə düşməsinə əsas yaradacaq.
Tutaq ki, Ermənistanda partiyalar və ya hərəkatlar formalaşır, məqsəd “Qarabağın statusunu yenidən müzakirəyə gətirmək” olur. Onlar Ermənistanda siyasi təsir gücü toplamağa başlayır, parlament və hökumətə təzyiq etməyə çalışırlar.
Burada artıq “separatizmə rəvac vermək” risqi yaranır, çünki bu fəaliyyət Ermənistanın beynəlxalq öhdəlikləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Azərbaycan İrəvandan tələb edə bilər ki, bu hərəkatların qarşısını alsın və ya onların fəaliyyətini məhdudlaşdırsın.
Əgər Ermənistan bunu etməsə, Azərbaycan beynəlxalq tribunalarda sazişin pozulmasına istinad edə bilər.
Digər tərəfdən, tutaq ki, Ermənistan hökuməti və ya rəsmi strukturlar Qarabağ məsələsini yenidən qaldırır. Məsələn, parlamentdə qərar qəbul edilir, hökumət Qarabağda qondarma “idarəçilik” qurumlarını maliyyələşdirir, yaxud açıq şəkildə separatçı qruplara yardım göstərir. Bu, artıq VIII maddənin açıq-aşkar pozulmasıdır.
Bu halda Azərbaycanın hüquqları aşağıdakılardan ibarət olacaq:
- Ermənistanı sazişi pozmaqda ittiham etmək;
- Beynəlxalq təşkilatlara müraciət edərək hüquqi və diplomatik təzyiq göstərmək;
- Hətta sazişin pozulması əsasına görə müqavilədən irəli gələn digər öhdəlikləri müvəqqəti dayandırmaq (məsələn, iqtisadi əməkdaşlıq və ya kommunikasiyalarla bağlı).
VIII maddə Azərbaycana birbaşa Ermənistandakı hər hərəkatı bağlama səlahiyyəti vermir. Amma bu, hüquqi baza yaradır ki, separatizmə rəvac verilməməyi Ermənistandan tələb etsin. Sadəcə ritorika siyasi məsələ kimi qiymətləndirilməməlidir. Siyasi təşkilatlanma hüquqi və diplomatik təzyiq imkanı yaradır. Dövlət dəstəyi isə açıq saziş pozuntusu kimi dəyərləndirilə və Azərbaycanın güclü təzyiq aləti ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
