Astana şəhərində N.Nəzərbəyov, Liverpul və Oksford universitetlərinin tarix üzrə professoru, Niderland əsilli A.S.Morrison (1978) Rusiya dövlətinin müstəmləkə siyasətini tədqiq edərək belə bir elmi-nəzəri mülahizə irəli sürmüşdür ki, 1916-1920-ci illərdə Mərkəzi Asiyada yerli, kökənli əhaliyə qarşı “yad münasibət”, bu ərazilərə köçürülən ruslara isə “daha doğma, isti qayğı” göstərilməsi nəticəsində sonda 1916-ci ildə Milli-Azadlıq hərakatı yaranmışdır. Bu milli-dini ayrıseçkilik ilk növbədə çar Rusiyasının Milli Ucqarların “ruslaşdırılması”, Stolıpin “aqrar islahatı” siyasətinin yerli xalqlar tərəfindən itirilən maddi-mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılması uğrunda mübarizə ilə nəticələnmişdit.
Haşiyə. 1906-1911-ci illərdə çar Rusiyasının daxili işlər və baş naziri olmuş P.A.Stolıpin (1862-1911) “Aqrar siyasəti”nin və imperator II Nikolayın (1868-1918) 25 iyun 1916-cı il tarixli Fərmanı (Türküstan diyarının Türk-Müsəlman əhalisinin 19-43 yaşlı təbəqəsinin arxa cəbhəyə zorla cəlb edilməsi, kökənli imkanlı əhalinin maliyyə varidatını ələ keçirilməsi barədə) nəticəsində Orta Asiya bölgəsinin siyasi, hərbi, iqtisadi, demoqrafik (Mərkəzi Qaratorpaq bölgəsindən köçürülən rusların kütləvi surətdə əsasən bölgənin kənd təsərrüfatı təyinatlı münbit torpaqlarında yerləşdirilməsi)....işğalı acınacaqlı və dözülməz səciyyə daşıdığı üçün 1916-1920-ci illər Milli-Azadlıq mübarizəsi geniş miqyas kəsb etmiş (Qazaxstan, Özbəkstan, Qırğızstan, Uyğurstan....) və güclü milli-mənəvi müqavimət hərakatına çevrilmişdir....
Rusiya imperiyasının bu siyasi-hərbi, ictimai-iqtisadi siyasəti həm də diyarın maddi-mülki zənginliyini ələ keçirmək, təbii-istehsal ehtiyatlarına yiyələnmək və istehsal müəssisələrini ucuz xammalla təmin etmək, beynəlxalq strateji əhəmiyyətli logistika istiqamətinə yiyələnmək... məqsədi/niyyəti güdmüşdür.
1868-ci ildən sonra general Q.A.Kolpakovskinin (1819-1896) səyi ilə (“Yeddi Çayarası”nda müvəqqəti yerləşdirilən kəndlilərin hüquqları barədə” qərarı əsasında) Türk-Müsəlman qovmünü sayı və sosial tərkibi xeyli dərəcədə dəyişilmiş, rusların bölgə üzrə bərəkətli, münbit torpaqlarda, qədim tarixi yaşayış məntəqələrində məskunlaşdırılması geniş vüsət almışdır (1897-ci il Ümumrusiya əhali siyahıyaalmanın nəticələrinə görə Qazaxstanın cəmi 4 milyon 471 min 800 nəfər əhalisinin artıq 532 min 700 nəfəri (11%) ruslardan ibarət idi). Statistik məlumatlara əsasən 1916-cı ildə “Yeddi Çayarası” inzibati ərazi-hövzəsinin kökənli əhalisi əkin torpaqlarının 48%-ni istifadə etmişdir. Ümumi əhalinin sayına görə cəmi 6% təşkil edən ruslar isə qiymətli törpaq örtüyünün 42%-dən yararlanmılar.
Türküstan diyarında (Qazaxstan, Orta və Mərkəzi Asiya hüdudlarında) Türk-Müsəlman əhalisinə qarşı çar Rusiyasının müstəmləkə siyasəti və soyqırım qətliamlarının icraçıları sırasında həmçinin generallar Q.A.Kolpakovski, A.N.Kuropatkin (1848-1925), eləcə də, kəşfiyyat xidmətinin rəhbəri V.F.Jeleznyakov (1881-1938)...başlıca rol oynamışlar.
Dəşti-Qıpçaq düzəngahının cənub-şərq qurtaracağında, Balxaş gölü ilə Ala/Ulu-Tanrı dağları və Issık-Kul gölü arasında hövzə yaradan 7 çayın (İli, Çu, Ağsu, Qaratal, Göysu, Narın, Təntək) yatağına uyğun olaraq bu coğrafi məkan “Yeddi Çayarası” adlanır və əski Türk dünyasının qədim tarixini, maddi-mədəniyyət ocaqlarını, Təkamül və Təbəddülat mərhələlərini yaşadır, əsasən Sarı Türklərin-Uyğurların məskunlaşdığı bölgələr sırasındadır. Sabir/Sibir Türkləri, Qıpçaq/Biçənək, Hun-Quz/Oğuz...Türkləri ilə qonşuluq təşkil etsələr də etnomilli soy kökünə görə eyni əski fonetik dil strukturuna, yəni Altay Ailəsinə mənsubluğu səbəbindən Uyğurlar həm rus, həm də çin qəsbkarlarının faciəvi hərbi təcavüzlərinin zaman-zaman qurbanları olmuşlar.
1916-1920-ci illər ərzində çar Rusiyası və inqilabçı/bolşevi Rusiyasının Mərkəzi Asiyada, Qazaxstan və Türküstan diyarında, eləcə də, Yeddi Çayarasının Türk-Müsəlman xalqlarına qarşı törətdikləri soyqırım faciələrinə həsr edilmiş Beynəlxalq elmi müşavirə 20-21 may 2016-cı il tarixdə 10 ölkədən (Avstraliya, Yaponiya, Qazaxstan, Polşa, Fransa, Çin, ABŞ, Rusiya...), 30 alim-tədqiqatçı, siyasətçi, ədəbiyyatşünas, antropoloq və incəsənət nümayəndəsinin iştirakı iləMərkəzi Asiyanın Amerika Universitetinin təşkilatçılığı ilə yerləşdiyi Bişkek şəhərində keçirilmişdir.
Siyasi-elmi müzakirələrin əsas mövzusu bu illər ərzində Türk-Müsəlman ocaqlarının tarixi məskunlaşma ərazilərindən olan Mərkəzi Asiyada Qazax, Qırğız, Özbək, Türkmən, Uyğur, Tacik...xalqlarına qarşı Rusiya hakimiyyəti tərəfindən yürüdülən siyasi-hərbi siyasət nəticəsində 20-270 min nəfər, bəzi rəqəmlərlə 1 milyon nəfərə yaxın dinc əhalinin amansız qətliamları/soyqırım faciələrinin hüquqi-sənədli qiymətləndirilməsi olmuşdur.
Şimali Qazaxstan çöllərindən başlayaraq Fərqanə vadisi və Turfan düzəngahınadək, Təcən çayı sahillərinə qədər geniş tarixi-coğrafi ərazilərin çar Rusiyası tərəfindən XIX əsrin II yarısında həyata keçirilən işğalçılıq siyasəti və qanl hərbi yürüşlər 1916-1920-ci illər Türküstan diyarının Türk-müsəlman əhalisinin soyqırımına səbəb olmuşdur. Həmin təməl olaylarının və xronoloji ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:
-1850-ci ildə rus hərbi dəstələri (kazak qüvvələri ilə birlikdə) Yeddi Çayarasına və Aral dənizi ətrafı hövzəyə hücum edərək Kokand/Kökənli xanlığı ərazisində qətliamlar və ağır vuruşlar törətdi, ilkin olaraq Qazax dövləti və Türküstan diyarında hərbi mövcudluğunu qura bildilər. Həmin ilin aprel ayında rus ordusunun kapitanı (1866-cı ildən general-mayor) K.K.Qutkovski (1815-1867) bölməsi ilə İli çayının sol sahilinə çıxaraq (50 nəfər piada döyüşçü, 175 kazak qüvvəsi-2 topla birlikdə) hərbi istehkamlarında möhkəmləndilər;
-1851-ci ildə polkovnik İ.S.Karbışev (1795-1864, Sovet ittifaqı Qəhrəmanı, general-leytnant, professor D.M.Karbışev (1880-1945) bu nəsildən olub) Töycübəy qalasına (Qazaxstan Respublikasının Kaskelen şəhəri ərazisi) hücum edərək ümumilikdə Yeddi Çayarasını ələ keçirdi;
-3-27 iyul 1853-cü il tarixdə 7-13 min nəfərlik rus ordusu qüvvələri Sır-Dərya çayının mənsəbində Ağ Məscid şəhərinə hücum edərək qalanı və bölgəni işğal etdilər.
Krım müharibəsinin başlanması (1853-1856-cı illər) çar Rusiyası tərəfindən Qazaxstan və Türküstan diyarının işğalını, Türk-Müsəlman əhalisinin soyqırımını....müəyyən müddət təxirə saldı....
Haşiyə. Qazax dövlətinin cənub-şərq ərazilərinə (Carkənd nahiyəsinin hövzəsi, Uyğurstan dövləti ilə həmsərhəd) və Amu-Dərya çayı boyunca (mərkəzi Türküstan diyarı) təcavüz niyyətini yürüdən çar Rusiyası 1715-1717-ci illərdə general-mayor İ.D.Buxqolts (1671-1741, I Pyotrun (1682-1725) silahdaşı) və knyaz A.Bekoviç-Çerkasski (müsəlman Dövlət Gəray mirzə (1672-1717), Xivə xanlığına hərbi yürüşün (1714-1717) rəhbəri, öldürülüb) tərəfindən aparılan “qızıl yataqlarının axtarışı” və “çay yataqlarının tədqiqi” adı altında hərbi-kəşfiyyat ekspedisiyaları Türküstan diyarının müqaviməti ilə üz-üzə qaldığından, ağır məğlubiyyətə uğradığından işğal müddətinə yüz ildən çox fasilə verilmişdir...
(Ardı növbəti yazılarda)
Qismət Yunusoğlu Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi R.S. Daşkənd şəhəri işğalının Rusiya imperiyası tarixində yeri barədə Y.D.Yujakov 1881-ci ildə Sankt-Peterbur şəhərində çap etdirdiyi “Daşkənd şəhərinin alınmasının 15 illiyi” adlı əsərində (15 səhifə) yazmışdır -“Daşkənd şəhərinin zəngin Fərqanə vadisinə və daha cənuba doğru Rusiya imperiyasının yolu açılmışdır...”
