Prezident İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının “Əl-Ərəbiyyə” telekanalına müsahibəsində dedi ki, biz neft və qaz satmaqla bərabər, həm də enerji resurslarının ticarətini həyata keçiririk. Bu necə anlaşılmalıdı, axı neft-qaz satmağın özü də elə ticarətdir?
“Bakı-Xəbər” qəzetinə görə, Prezidentin vurğuladığı məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan yalnız neft-qaz hasil edib onu ixrac etmir, həm də regionda enerji resurslarının ticarət və tranzit mərkəzi kimi çıxış edir. Yəni biz həm öz hasil etdiyimiz resursları satırıq, həm də başqa ölkələrin resurslarının beynəlxalq bazara çıxarılmasında vasitəçilik edirik.
Bu istiqamətdə mövcud vəziyyət ürəkaçandır. Çünki Azərbaycan, artıq gözlənildiyi kimi, Avrasiya materikinin enerji qovşağına çevrilib. Belə ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) kəməri ilə təkcə Azərbaycan deyil, həm də Qazaxıstanın və Türkmənistanın nefti ixrac olunur.
Bakı-Supsa və Bakı-Novorossiysk kəmərləri də neft tranzitində müəyyən rol oynayır. Bakı limanı və digər logistik imkanlar Xəzərin şərq sahilində hasil edilən neftin daşınmasına xidmət edir.
Cənub Qaz Dəhlizi (TANAP, TAP) ilə Azərbaycan qazı Avropaya gedir, amma bu infrastruktur gələcəkdə Özbəkistan, Türkmənistan və digər mənbələrin də qoşulması üçün açıqdır. Bunun üçün kəmərin vakant yük ötürücülük qabiliyyəti var, gələcəkdə isə kəmərin gücü artırıla bilər.
Eyni zamanda, Rusiyadan Azərbaycana müəyyən həcmdə qaz daxil olur, bəzən isə Azərbaycan vasitəsilə Gürcüstana ötürülür. Rusiyadan qaz idxalı deyəndə, burada söhbət “qaz çatışmazlığından” yox, çeviklik, qaz bazarında mövqeləri gücləndirmək və əlavə gəlir imkanları qazanmaqdan gedir.
Türkmən qazının Azərbaycan üzərindən tranziti məsələsi də aktual olaraq qalır.
Bununla yanası, Azərbaycan Gürcüstan və Türkiyə ilə elektrik enerjisi mübadiləsi aparır.
“Yaşıl enerji” layihələri (Xızı, Qaradağ külək stansiyası, Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə çıxış və gələcəkdə Avropaya kabel xətti) ölkəni yalnız neft-qaz yox, həm də alternativ enerji tranzitçisi edəcək.
Azərbaycan təkcə hasilatçı yox, həm də regional enerji qovşağı kimi mövqelənir. Bu, ölkənin həm siyasi çəkisini, həm də iqtisadi gəlirlərini artırır. Ən vacibi, tranzitçilik uzunmüddətli, dayanıqlı gəlir mənbəyi sayılır, çünki hasilat azala bilər, amma vasitəçilik davam edir.
2024-2025-ci illər üzrə Azərbaycan üzərindən tranzit olunan (başqa ölkələrə məxsus) neft və qaz həcmləri ilə bağlı etibarlı açıq mənbələrdən topladığım rəqəmlər aşağıdakı kimidir:
- BTC üzrə 2024-cü ildə ümumi axın təxminən 29 mln ton (223 mln barrel) xam neft Ceyhan limanında terminallara yüklənib. Bu, bütün mənşələr üzrə cəmdir.
Qazaxıstan nefti BTC ilə 2024-cü ildə təxminən 1.4 mln ton daşınıb. 2025-ci il üçün isə planı 1.7 mln ton nəzərdə tutulub.
2024-cü ildə BTC-də tranzit neftin əsas hissəsi Qazaxıstan və Türkmənistan mənşəlidir. Qazaxıstanın payı təxminən 1.4 mln ton, Türkmənistanın payı isə daha çox, təxminən 1,8 mln ton təşkil edib.
2023-cü ilə Azərbaycan (İran üzərindən swap) müqavilə üzrə illik 1.5 mlrd kub/m (bcm) həcmində türkmən qazını ixrac edib. 2024-cü ilin yanvarın 1-dən qiymət anlaşmazlığı səbəbilə tədarüklər müvəqqəti dayandırıldı. Bu ilin sonunda sözügedən həcmin bərpa edilməsi və artırılması gözlənilir.
Akif NƏSİRLİ
