Ukrayna ABŞ-la ölkədə faydalı qazıntıların çıxarılması ilə bağlı razılığa gəlib. Bu barədə “Financial Times” nəşri məlumat yayıb. Nəşrin məlumatına görə, Kiyev Vaşinqtonun ən sərt tələblərindən – resursların işlənməsindən 500 milyard dollar potensial gəlir əldə etmək hüququndan imtina etdikdən sonra sazişi imzalamağa hazır olduğunu bildirib.
Bununla belə, saziş Ukrayna hökumətinin xəzinəsini artıq dolduran resursları əhatə etmir, yəni o , ən böyük qaz və neft istehsalçıları olan “Naftogaz” və “Ukrnafta” nın cari fəaliyyətlərinə şamil edilməyəcək. Bundan əvvəl Böyük Britaniyanın keçmiş baş naziri Boris Conson bəyan etmişdi ki, Vaşinqtonun Ukrayna resurslarına çıxışla bağlı təklif etdiyi sövdələşmə soyğunçuludur. Eyni zamanda siyasətçi Kiyevə bununla razılaşmağı tövsiyə edib. ABŞ prezidenti Donald Tramp deyib ki, Ukrayna ilə nadir torpaq metalları üzrə gələcək saziş 1 trilyon dollar dəyərində ola bilər: “Bu, çox böyük bir işdir”. Bu fonda maraqlı məqam Avropanın arxa plana atılmasıdır. Belə ki,
Avropa İttifaqı da Ukrayna hakimiyyətinə ölkənin mineral ehtiyatları ilə bağlı saziş imzalamağı təklif edib. Müvafiq təklifi Avropanın adından Kiyevə sənaye strategiyası üzrə Avropa komissarı Stefan Sejourne gətirib. Sejourneyə görə, Ukrayna Avropa ölkələrinə qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq çərçivəsində ehtiyac duyduqları 30 kritik materialdan 21-ni təqdim edə bilər: “Biz heç vaxt qarşılıqlı faydalı olmayan saziş tələb etməyəcəyik”.
Bununla bağlı Kiyev jurnalistləri Avropa İttifaqı Şurasının sədri Antonio Kostanın verdiyi bəyanatı da xatırladıblar ki, Aİ dövlətləri Ukraynadan verdiyi dəstək müqabilində heç bir mineral tələb etməyəcəklər. Baxmayaraq ki, digər məsələlərlə yanaşı, nadir torpaq metalları üzrə ABŞ-la sazişin hazırlanmasına münasibət bildirən Kosta qeyd edib ki, suveren ölkə kimi Ukrayna öz ərazisini idarə etmək və beynəlxalq səviyyədə danışıqlar aparmaq hüququna malikdir. Amma Avropa artıq gecikib və Trampın hədələri öz nəticəsini verib. Yerli yataqların işlənməsi və Ukrayna liman fəaliyyətindən gəlir üzərində ABŞ nəzarəti ələ almağa başlayıb. Əgər fevralın 12-də prezident Volodimir Zelenski ABŞ-ın maliyyə naziri Skot Bessentin Kiyevə gətirdiyi Ukraynanın nadir torpaq metallarına çıxışının təmin edilməsi ilə bağlı sazişi imzalamaqdan imtina edirdissə, bu, Vaşinqtonu açıq şəkildə qəzəbləndirirdisə, indi durum dəyişib. Ağ Evin mətbuat katibi Karoline Leavitt jurnalistlərə bildirib ki, yaxın vaxtlarda Amerika və Ukrayna prezidentləri arasında görüş gözlənilir və bu görüş zamanı Ukraynanın mineral ehtiyatlarına dair sazişin imzalanması planlaşdırılır. Leavittin vurğuladığı kimi, Tramp amerikalıların dəstəyini nəzərə alaraq Zelenskinin bu “doğru addımı” atacağını gözləyir: “Çünki onsuz Ukrayna bir dövlət olaraq mövcud olmayacaqdı”. Kiyevli iqtisadçı və maliyyə analitiki Aleksey Kuşç bildirir ki, yeni sazişlə Vaşinqton bütün keçmiş və gələcək yardımlar üçün kompensasiya əldə edir: “ Üstəlik, yerin təki üzərində hüquqların satılmasından söhbət getməyəcək - formal olaraq təbii ehtiyatlar Ukrayna xalqının şərti mülkiyyəti olaraq qalacaq. Amma əgər əvvəllər yerli oliqarxların özəl sənaye və maliyyə qrupları onlardan yararlanırdısa, indi vəziyyətə nəzarəti ABŞ öz üzərinə götürəcək. “ABŞ orta əsrlərdəki feodal kimi “ilk gecə hüququ”na sahib olacaq – onlar müəyyən resursların işlənməsini, üçüncü tərəfə satılmasını qadağan edə biləcəklər və bu cür resursları əldə etməkdən ilk imtina etmək hüququna malik olacaqlar”. Ukraynanın keçmiş iqtisadiyyat naziri Timofiy Mılovanov bildirir ki, ABŞ Kiyevi yuxarıda adı çəkilən sənədi imzalamağa tələsdiir ki, Ukrayna hakimiyyəti Amerikanın Rusiya ilə “iqtisadi inkişaf haqqında saziş”in şərtlərini görməyə vaxt tapmasın: “Mümkündür ki, sonradan, Ukraynanı parçalamaq cəhdindən sonra, “yeni müttəfiqlər Şərqi Avropaya doğru irəliləyəcəklər”.
Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin aparıcı analitiki İqor Yuşkov bildirib ki, hazırda müəyyən oyun gedir: “Bunun bir hissəsi olaraq prezident Tramp öz yerli auditoriyasına Amerika pullarını qaytardığını göstərir. O, Kiyevdən hər dolları tələb edəcəyinə söz verir ki, Ukrayna layihəsi gəlirsizdən gəlirə çevrilsin. Ona görə də böyük məbləğlər tələb olunur. Eyni zamanda, Ukrayna hakimiyyətinin özü ABŞ-ı oxşar sövdələşməyə cəlb etməyə çalışaraq, Ukraynanın çoxlu mineral ehtiyatlara malik olduğunu və buna görə də dəstəklənməyə davam etməli olduğunu əsas gətirir. Belə ki, Ukraynanın qələbəsi halında Birləşmiş Ştatlar mükafat olaraq nadir torpaq metallarını birgə inkişaf etdirmək imkanı əldə edir. Baxmayaraq ki, əslində Ukraynada onların heç bir əhəmiyyətli yataqları yoxdur. Ən böyük “Şevçenko” litium yatağı haqqında hekayəni də yəqin ki, Kiyev icad edib. Bu qənaətləri ABŞ Geoloji Xidmətinin hesabatları da təsdiqləyir və bu hesabatlarda Ukraynanın oxşar yataqları ümumiyyətlə qeyd olunmur”. Buna görə də, o, hesab edir ki, Vaşinqton nümayəndələri vəziyyəti nizama salaraq, yeni sazişdə təkcə Ukraynanın bütün mineral ehtiyatlarının işlənməsindən deyil, həm də limanlar kimi enerji və infrastruktur obyektlərinin istismarından əldə olunan gəlirin daxil edilməsini nəzərdə tutan şərtləri daha da sərtləşdiriblər: “Buna cavab olaraq, Kiyev təmsilçiləri sərmayənin alınmasını təmin etmək üçün açıq soyğunçuluğun bu variantından qaçmağa çalışdılar. Bundan əlavə, onlar amerikalıları Vaşinqtona açıq-aşkar göz dikən avropalılara qarşı qoymaq niyyətində idilər. Kiyevdə onlar Ukraynanın saysız-hesabsız sərvətləri uğrunda mübarizə illüziyası yaratmağa çalışırlar. Lakin ABŞ çox güclü oyunçudur. Aydındır ki, sonda hansısa sövdələşmə olacaq, amma söhbət nunun hansı şərtlərlə olacağındangedir”. Analitik qeyd edir ki, Rusiya üçün Ukraynanın hərbi təhlükənin yaranacağı yerə çevrilməməsi vacibdir: “Lakin Moskva Amerikanın özəl biznesinin gəlməsinə etiraz etmədi, o cümlədən Ukrayna hakimiyyəti torpaqların satışına icazə verdikdə və onun əhəmiyyətli bir hissəsi ABŞ-dan olan kənd təsərrüfatı holdinqlərinin nəzarəti altına düşdü. Əksinə, bu gün Rusiya prezidenti bizə xatırladır ki, Ukrayna tərəfinin nadir torpaq metallarının real ehtiyatı yoxdur. Görünür, Moskva investisiya axını ilə yanaşı, anti-Rusiya sanksiyalarının ləğvi və Rusiya Federasiyasının yeni regionlarının tanınması ilə bağlı məsələlərin həllinin də asanlaşa biləcəyinə ümid edir.Lakin onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Ukrayna dövlətinin konkret resursları və əraziləri üzərində nəzarəti ələ keçirən ABŞ gələcəkdə bundan əl çəkməyəcək. Hətta uzunmüddətli perspektivdə Amerika biznes resurslarını qorumaq üçün özəl hərbi şirkətlərdən mümkün istifadəni nəzərə alsaq, Ukraynada hərbi risqlərin daha da artması mümkündür”.
Tahir TAĞIYEV
