Abutalıb Səmədov: “Zelenski çox ağır durumdadır, onun “müttəfiqləri” məqamdan istifadə etməyə çalışırlar”
ABŞ prezidenti Tramp Ukrayna prezidenti Zelenskinin qiymətli metallarla bağlı sazişi imzalamaq üçün bu həftə və ya gələn həftə Vaşinqtona səfər edəcəyini açıqladı. Tramp razılaşmanın yekunlaşmağa çox yaxın olduğunu bildirib.
Bu arada, Kiyevə səfər edən Avropa Komissiyasının rəsmiləri Ukraynaya ABŞ prezidenti Donald Trampın “nadir metallara çıxış” haqqında təklif etdiyi sövdələşməyə alternativ təkliflə çıxış edib. Belə bir bəyanatla Avropa Komissiyasının sənaye strategiyası üzrə komissarı Stefan Sejurne çıxış edib. O qeyd edib ki, Ukrayna Avropa üçün 30 mühüm resursdan 21-ni təmin edə bilər və bu, qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlığın bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Sejurne vurğulayıb ki, Avropanın təklifi ilə ABŞ-ın təklifi arasındakı fərq onun mütləq qarşılıqlı maraqlara söykənməsidir. Lakin təklifin təfərrüatları açıqlanmayıb.
Xarici media yazır ki, ABŞ və Ukrayna arasında aparılan ikitərəfli danışıqlara əsasən, Ukraynanın yenidən qurulması üçün yaradılacaq fondun həcmi 500 milyard dollara çata bilər. Qeyd edilir ki, saziş layihəsinə əsasən, Ukrayna təbii ehtiyatlar, infrastruktur və digər aktivlərdən əldə etdiyi gəlirin 50%-ni bu fonda köçürəcək. Eyni zamanda Ukraynanın ABŞ-dan aldığı yardımın iki qatını fonda ödəməsi nəzərdə tutulur. ABŞ-ın Maliyyə Nazirliyi, Ticarət Departamenti və Vitse-prezident ofisi tərəfindən idarə olunacaq fond Amerikanın iqtisadi maraqlarını qorumaq və Ukraynanın sürətli yenidən qurulmasını təmin etmək məqsədi daşıyır.
Trampın 500 milyardlıq saziş təklifinə alternativ təklifinə qarşı Avropa da alternativ təklif irəli sürərək Ukraynanın sərvətlərinə göz dikdiyini göstərdi.
“İlk növbədə Avropa Birliyi ölkələrinin Trampın təkliflərinə şərik çıxmağa çalışması Ukraynanı çox ağır duruma salıb”
Məsələ ilə bağlı "Alyans" Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin sədri, siyasi ekspert Abutalıb Səmədov "Bakı-Xəbər"ə şərhində “İlk növbədə ABŞ-ın daha ciddi dəstəyini əldə etmək üçün Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ötən ilin sonlarında qələbə planını ortaya qoydu və təklif etdi ki, Ukraynanın təbii sərvətləri birlikdə istismar olunsun. Məqsəd ilk növbədə ABŞ-ı daha ciddi yardımlara sövq etmək idi. Çünki göz qabağında idi ki, Ukrayna Rusiya ilə müharibənin gedişində döyüşməyi bacarmır, ağır da olsa, Rusiya Ukrayna ərazilərini işğal etməkdə davam edir və bu gediş, təbiidir ki, Zelenskini razı sala bilməzdi. Həmin plan həm Baydenə, həm Trampa təqdim olundu, Baydenin artıq hakimiyyətdə son günləri olduğundan, əslinə qalsa, bu plana elə bir ciddi reaksiya verilmədi. Trampı həmin planda iki məsələ maraqlandırdı, bunlardan biri, təbiidir ki, Ukraynanın təbii sərvətlərinin birgə istismarı, ikincisi, Ukrayna ordusunun Avropanın təhlükəsizliyində həlledici rol oynaması təklifi idi. Andiçmədən dərhal sonra Tramp maliyyə nazirini Kiyevə göndərdi və Ukraynanın təbii sərvətləri ilə bağlı planını Zelenskiyə təqdim etdi. İddia etdi ki, indiyə qədər ABŞ Ukraynaya 350 milyard dollar həcmində yardım göstərib, bu yardımı, verilən vəsaiti geri almaq üçün mütləq bir fond yaradılmalıdır və bu fond Ukraynadakı təbii sərvətləri, nadir torpaq, yaxud yer elementlərini birgə çıxarmağa xidmət etməlidir. ABŞ-ın maliyyə nazirinin gətirdiyi planı Zelenski qəbul etmədi, imzalamadı və açıq şəkildə dedi ki, ABŞ Ukraynaya kredit verməyib, vəsaitlər qrant şəkilində ayrılıb və dəfələrlə deyilib ki, Ukrayna bu vəsaitləri geri qaytarmayacaq. Hətta müharibənin birinci ilində qəbul edilənlend-liz haqqında qanun da icra olunmadı. Belə izah olundu ki, ABŞ daha əlverişli variant təklif edir, çünki lend-liz qanunu icra edilsəydi, Ukrayna ABŞ-a müəyyən qədər vəsait ödəməli idi, verilən hərbi texnika və sursatlar da Ukraynaya əvəzsiz çatdırılmazdı. ABŞ belə izah etdi ki, bu səbəbdən lend-liz qanunu icra olunmadı və Ukraynaya heç verilmədi, biz daha əlverişli şərtlərlə əvəzsiz olaraq bu yardımı göstərdik”-deyə bildirdi.
A.Səmədov vurğuladı ki, Zelenskinin iddiasına görə, bu müddətdə Amerikanın yardımı təqribən 100 milyard dollar olub. “Baxmayaraq ki, rəsmi elan olunan və Ukraynaya ayrılan vəsait 175-177 milyard dollar səviyyəsindədir. Ancaq Ukraynanın aldığı 100 milyard dollardır. Tramp iddia edir ki, 350 milyard dollar yardım olunub, onlar geri qaytarılmalıdır. Təbiidir ki, bu şərti Zelenski, hələ ki, qəbul etmək istəmir və müqavimət göstərir. Bu səbəbdən Trampın Ukrayna üzrə nümayəndəsi Keyt Kelloqun gətirdiyi layihəni də Zelenski qəbul etmədi. Ancaq Trampın təzyiqləri davam edir və ümid edir ki, yaxın günlərdə Zelenski layihəni qəbul edər və Vaşinqtona gəlib sənədləri imzalayar. Bu məqamda Avropa Birliyi ölkələri də, Böyük Britaniya da prosesə qoşulmaq və Ukraynanın təbii sərvətlərindən faydalanmaq istəklərini ortaya qoyublar. Bu təbii sərvətlərin bütövlükdə dəyəri 26 triloyon dollardan bir az artıqdır. Bunun da təqribən yarısı Rusiyanın işğal etdiyi ərazilərdədir. Əgər Dnepropetrovsk ərazisini də Rusiya işğal edə bilsə, Ukraynanın təbii sərvətlərinin 70 faizinə nəzarət imkanı əldə edəcək. Artıq Rusiya qoşunları Dnepropetrovskın yaxınlığındadır. Bu səbəbdən Zelenski çox ağır durumdadır, onun “müttəfiqləri” məqamdan istifadə etməyə çalışırlar, “Ukrayna, ya təbii sərvətlərini bizim istədiyimiz şərtlərlə bizə verəcəksən, ya da Rusiya ərazilərini daha sürətlə işğal etməkdə davam edəcək”. Ancaq burda bir məsələ var. Ukraynanın müdafiəsində həlledici rolu ABŞ oynayır. Hətta Avropa ABŞ-ın ayırdığı vəsaiti verməyi öz üzərinə götürsə də, bunun Zelenskiyə heç bir xeyri olmayacaq, çünki silahlar bütün hallarda Amerikadan alınmalıdır. Ukraynanın ehtiyacı olan silahların təqribən 40 faizini ABŞ satmasa, Ukrayna bunu heç yerdən ala bilməz. Üstəlik, bu silahlar Ukrayna üçün həddindən artıq vacib olan silahlardır. Söhbət hava hücumundan müdafiə sistemlərindən, uzaq radiuslu raketlərdən, top mərmilərindən gedir ki, bunlar müharibənin gedişində həlledici rol oynayan silahlardır. İndi Ukrayna prezidenti belə bir ağır durumdadır. Təbii ki, ABŞ-la sövdələşməyə getməyə məcburdir. Hətta Avropa ilə razılığa gəlsə də, Avropa Ukraynanın təhlükəsizliyinə təminat verə bilməz. Çünki özünün təhlükəsizliyinin təminatına ehtiyac var və çox ağır vəziyyətdədir. Elə Makronun ABŞ-a səfəri və prezident Trampın onu stolun küncündə əyləşdirməsi də Avropanın vəziyyətini nümayiş etdirir”.
A.Səmədovun fikrincə, bu səbəbdən Zelenski ABŞ-la razılaşmaya getmək məcburiyyətindədir, ancaq deyir ki, heç olmasa mənə təhlükəsizlik təminatı ver. “Sərvətlərini ələ keçirmək istəyirlər, Ukrayna buna etiraz etmir. O sərvətləri çıxarmaq üçün Ukraynanın elə investisiya imkanları da yoxdur. ABŞ-ın yardımı olmasa o sərvətlər yerin altında qalacaq. Ancaq nisbətən ədalətli şərtlərlə bu işi görmək lazımdır və ən əsası, Ukraynanın təhlükəsizliyinə təminat verilməlidir. Qərbin də bu məqamdan faydalanmağa çalışması, ilk növbədə Avropa Birliyi ölkələrinin Trampın təkliflərinə şərik çıxmağa çalışması Ukraynanı çox ağır duruma salıb. Məlum olur ki, prezident Zelenski Qərbin, Böyük Britaniyanın və ABŞ-ın göstərişi ilə dəfələrlə sülhdən imtina etməkdə nə qədər böyük səhvə yol verib. İndi Zelenski çıxılmaz vəziyyətdədir, məsuliyyətsiz bəyanatlar verir, vəziyyətdən çıxacağına ümid edir, ancaq özü də yaxşı başa düşür ki, vəziyyət həddindən artıq ağırdır. Avropa da, Amerika da öz mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyub və Zelenskinin onlara güzəştə getməkdən başqa çarəsi yoxdur. Əsas razılaşma, şübhəsiz ki, ABŞ-la imzalanmalıdır, onun maraqları təmin olunmalıdır, Avropa da bu təbii sərvətlərin çıxarılmasında, ondan istifadə olunmasında, arzuladığı qədər olmasa da, müəyyən pay əldə etməlidir. Əks halda Ukraynanın vəziyyəti yaxın aylarda çox ağır olacaq”-deyə A.Səmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
