İranın yol və şəhərsalma naziri Rüstəm Qasimi Ermənistanla Fars körfəzi arasında yeni tranzit dəhlizi yaratmağa hazır olduqlarını bildirib. Qasimi paytaxt Tehranda Ermənistanın regional hökuməti və infrastruktur naziri Qnel Sanosyanla görüşüb.
Görüşlə bağlı açıqlama verən Qasimi, erməni həmkarı ilə iranlı şirkətlərin Ermənistanda tunel, yol və yaşayış evlərinin tikintisi ilə bağlı fikir mübadiləsi apardıqlarını bildirib:
İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahiyan oktyabrın 21-də Ermənistana səfəri zamanı Fars körfəzini Qara dənizə birləşdirməyi planlaşdıran tranzit dəhlizi üçün İran, Hindistan və Ermənistan arasında üçtərəfli mexanizm yaratmaq istədiklərini demişdi.
Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizinin Ermənistandan keçməsinə İran düz 30 ildir çalışır, amma bu layihəni gerçəkləşdirə bilmir. Səbəb isə Ermənstanın Gürcüstanla sərhəd ərazilərinin dağlıq olması və nəqliyyatın hərəkəti üçün qeyri-münasibliyidir. Bu dağların altından tunel atmaq onmilyardlara başa gələn təhlükəli layihədir. Yalnız Yuxarı Lars yolunu genişləndirməklə bu yolun yükgötürmə qabiliyyətini artırmaq olar. Ancaq bu da relyefə görə mümkünsüz hesab olunur. Yuxarı Lars yolu çətin dağlıq ərazidən keçir və qış fəslində tam, yaz və payız fəslində isə vaxtaşırı bağlanması ilə gündəmə gəlir. Ən əsası da odur ki, Ermənistanın Qara dənizə çıxışı yoxdur, Qara dənizə çıxışı olan Gürcüstandır. Ermənistandan sonra Gürcüstan öz ərazisindən “dəhlizə” razılıq verməlidir. Bu xüsusda Gürcüstanın tərəfdaşı Azərbaycandır. Deməli, istənilən halda Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizinin reallaşması Azərbaycana bağlıdır. Bu dəhlizin Azərbaycandan keçməsinin başqa alternativi yoxdur.
İran tərəfinin zaman-zaman ortaya atdığı bu layihə reallaşa bilərmi, yoxsa Azərbaycanın təkliflərinə alternativ olsun deyə qəsdən irəli sürülür?
İqtisadçı Günay Hüseynova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, İran Fars körfəzini Qara dəniz vasitəsilə Avropa ilə birləşdirmə təşəbbüsü ilə çıxış edir: “Rəsmi Tehran layihəni hələ 2016-cı ildən planlaşdırdığını qeyd etsə də, ortada bir nəticə yoxdur.
İran özünü və Ermənistanı iqtisadi blokadadan çıxarmaq üçün müəyyən cəhdlər edir, ancaq bu istəyinə nail olmaq üçün resursları yetərli deyil. Bu layihə indiki şərtlər daxilində nə ABŞ-ın, nə Rusiyanın, nə də Türkiyənin maraqlarına cavab verir. ABŞ İranı sərt sanksiyalarla ram etmək xətti götürüb və bu siyasətini getdikcə sərtləşdirir. İran üçün yeni nəfəsliyə imkan verməsi inandırıcı deyil. Rusiya isə Gürcüstan və Ermənistanı öz geosiyasi təsirindən çıxara biləcək layihələrə yaşıl işıq yandırmayacaq. Habelə, İranın bu layihədə tərəfdaş kimi gördüyü Cənubi Qafqaz ölkələri da daha çox Qərbi Avropaya yaxınlaşmaq istiqamətində fəaliyyət göstərir. Onların əsas siyasi strateji xətti bu vektor üzərindədir. 2016-cı ildən bu günə qədər bu beştərəfli formatda - Tehran, Sofiya, Tbilisi və Yerevanda beş mərhələ məsləhətləşmələr aparılıb. Hindistan və Çin də layihədən faydalananlar hesab olunur, lakin Dehli və Pekin hələ də məsləhətləşmələrə qoşulmayıb. Təklif olunan logistika aşağıdakılardır: Hindistan və Çindən mallar İranın Bəndər Abbas limanına çatır, oradan Ermənistana avtomobil yolu ilə, daha sonra dəmir yolu ilə Gürcüstanın Potisinə, oradan Qara dənizdən keçərək, Bolqarıstan və Yunanıstan limanları. Layihə üçün lazım olan bütün infrastrukturun qurulması üçün 100 milyon dollardan çox pul lazımdır. İran bütün xərcləri öz üzərinə götürməyəcək. Göründüyü kimi, ölkələrin hər biri işi öz ərazisində maliyyələşdirəcəkdir. Ermənistanın nəqliyyat infrastrukturu hələ belə bir qlobal layihədə iştirak etmək üçün yararlı sayılmır. Ermənistan iqtisadi cəhətdən də bu layihəni icra etməyə hazır deyil. Əgər Ermənistan layihədə dəmiryolu vasitəsilə iştirak etmək istəyirsə, bunun üçün dəyəri 3,5 milyard dollardan çox olan Cənubi İran-Ermənistan seqmenti tikilməlidir. Bu isə Ermənistanın maliyyə imkanları xaricindədir. İranın özü də maliyyə problemlərinə görə Ermənistana kömək edə bilmir. Xarici maliyyələşmə əldə etmək isə çətindir, heç kim səmərəsiz layihəyə investisiya yatırmaq istəmir. Digər tərəfdən isə Ermənistanın dəmiryolu Rusiyanın idarəçiliyi altındadır və bu layihə Rusiyanın regiondakı maraqlarına xidmət etmir”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
