İranın ölkəmizə qarşı siyasəti, burada öz modelinə uyğun dövlət qurmaq cəhdləri Cənubi Azərbaycanda da böyük hiddətlə qarşılanır. Bu səbəbdəndir ki, İranda bu ölkənin Azərbaycana yönəlik siyasəti kəskin tənqid hədəfinə çevrilib.
Xüsusən də İranın Ermənistana artan yardımları, bu ölkəni silahlandırması Tehranın açır şəkildə anti-Azərbaycan siyasəti yürütdüyünü nümayiş etdirir. İndiilikdə də müşahidə edilən budur ki, Tehranın məkrli siyasəti səbəbindən İranla ölkəmiz arasında gərginlik dərəcəsi son aylarda daha da artıb. Bunlar fonunda Azərbaycanda Dövlət Təhlüksəzilik Xidməti tərəfindən İranın nəzarətində olan gizli silahlı birləşmənin ifşa olunduğunu bildirib.
DTX-nın məlumatına görə, 19 nəfərdən ibarət qrup üzvlərindən, dünyəvi dövlət ideyalarına qarşı dini-ekstremist materiallar götürülüb. Xatırladaq ki, əvvəl də məlum idi ki, İran öz inqilab modelini ixrac etməyə çalışır. Lakin indi buna konkret əsas göstərilir.
Tehran bu ittihamlara münasibət bildirməyib. Lakin İran mediasında tez-tez yerli azərbaycanlı fəalların həbsi və Cənubi Azərbaycanda separatçılığa təşviqdən danışırlar. Bəs, Cənubi Azərbaycanın İrandan ayrılma ehtimalı realdırmı? “Oxford” Universitetindən təhlilçi Leyla Əliyeva BBC-yə bildirir ki, Bakı ilə İrəvan arasında gözlənilən sülh sazişi bölgədəki, qüvvələr nisbətini poza bilər və bu da İranı əndişələndirir: “Ötən ay Türkiyə mediasında sabiq yüksək rütbəli İran rəsmisi Azərbaycanı İrana birləşdirmək barədə fiirlər səsləndirdi. Cavab olaraq, Azərbaycanda hakimiyyətə yaxın olduğu deyilən “Caliber.az” saytında “Artıq vaxtdı: Cənubi Azərbaycan İranın tərkibindən çıxmalıdır" başlıqlı məqalə yayıldı. Son vaxtlar belə təhlillərin sayı daha da artıb. Artıq bənzər çıxışları hökumət tərəfindən nəzarət edilən mediada görmək olar. Orada yayılan süjetlərindən birində İran azərbaycanlıları “Arazı ayırdılar” bayatını oxuyurlar. İki il əvvəl Zəfər paradında Rəcəp Tayyip Ərdoğanın oxuduğu bu misralar, İranın kəskin tənqidinə tuş gəlmişdi. İyul ayında Tehranda Türkiyə prezidenti ilə görüşü vaxtı İranın ali dini lideri Qarabağın Azərbaycana qayıtması ilə bağlı məmnunluğunu ifadə etsə də, sərhədlərin mümkün dəyişməsinə qarşı olduğunu deyib. İran və Azərbaycanın internet məkanında sərhədlərin dəyişməsi, torpaqların bir-birinə birləşdirməsi barədə iddialar yeni hal deyil, bu mövzu sosial media məkanında da mübahisələrə səbəb olur”. İrandan olan ekspert Həmid Keyhaniyə görə, məsələyə İran tərəfindən nəzər salınsa, ərazi iddiaları ilə bağlı çağırışların əhəmiyyətinin bir qədər şişirdilmiş olduğunu görmək olar: “Təbii, hökuməti tənqid edən azərbaycanlılar var, amma digər tərəfdən onlar İranda uğurlu və nüfuzludur. Elə Xameneyinin özünü götürək. Düşünməzdim ki, ayrılma məsələsi hazırda ciddi qəbul edilə bilər”. Onun sözlərinə görə, İranda belə bəyanatları səsləndirən sosial media qruplarının rəsmi siyasətə real təsiri sual doğurur. Eyni zamanda İranın Azərbaycana təsir imkanlarının özü də birmənalı məsələ deyil: “İran iqtisadi cəhətdən kiçik ölkələrə təsir edə bilər, amma Azərbaycana deyil, bunun üçün kifayət edən resurs və iradə yoxdur, çünki çoxlu daxili problemlər var”.
Bəs, belə olan halda İran nədən Azərbaycana qarşı destruktiv mövqe sərgiləyir? ABŞ-da mənzillənən İran üzrə təhlilçi Ramin Cabbarlıya əsasən, hazırda tərəflər “yumşaq güclərini” nümayiş etdirirlər: “Hər iki ölkədə "yumşaq gücdən" istifadə edirlər. İranda şiə amilini, Azərbaycanda isə İrandakı azərbaycanlı amilini yada salırlar". Ramin Cabbarlı hesab edir ki, mediada səslənən bəyanatlara rəğmən hər iki tərəfdə olan rəsmilər səviyyəsində yanaşma daha ehtiyatlıdır və bu, xüsusən də, Azərbaycana aiddir: “Azərbaycan əslində İranın daxilindəki azərbaycanlılara təsir edə bilər. Lakin o, media vasitəsilə İran hakimiyyətinə mesaj otürməyə üstünlük verir". İranla Azərbaycan arasında sərhədlərin toxunulmazlığı daimi mövcud olan bir vəziyyət deyil. Belə ki, 1945-ci ildə İranın şimalında qısa müddət ərzində Azərbaycan Demokratik Respublikası yaranıb. O, Tehrandan neft güzəştlərini uman Sovet hökuməti tərəfindən dəstəklənirdi. Müharibədən sonra nüfuz dairəsini genişləndirən SSRİ burada hətta qoşunlarla təmsil olunmuşdu. Bəziləri tarixin yenidən təkrarlana biləcəyini deyirlər. Təbriz, Ərdəbil və digər şəhərlərdə Azərbaycana dəstək posterləri yayılması bu xüsusda İranın mərkəzi hakimiyyətinin qorxularını daha da artırıb. Qeyd edək ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin fotoları Güney Azərbaycan şəhərlərində müxtəlif yerlərə vurulub. Fotoların üzərində isə bu sözlər yazılıb: “Cənab Prezident, Türk gəncliyi Sizin mesajınızı alıbdır. Azərbaycan dövləti öz dövlətimiz, Azərbaycan prezidenti öz prezidentimiz. Biz hər zaman Güney gəncliyi olaraq Azərbaycan cəbhəsindəyik. Vətənimizin o tayı, bu tayı yoxdur! Biz böyük Azərbaycanıq!". Hazırda İran və Azərbaycan rəsmi səviyyədə qarşılıqlı əməkdaşlığın inkişaf etdiyini deyirlər. Amma mediada əməkdaşlıqdan fərqli mənzərəni görmək olar. İran 2018-ci ildə Gəncə meri Elmar Vəliyevə uğursuz sui-qəsddə və ondan sonrakı iğtişaşlarda iştiraka görə "hüseynçilər" kimi tanınan şiə qrupunun üzvlərini Azərbaycana vermək müraciətini rədd edib. İrandakı bəzi nəşrlərin Azərbaycanda şiə qruplarına dəstəyi "inqilabın ixracı cəhdləri" kimi görülür. İran bunu dansa da, Azərbaycanda belə bir rəy formalaşıb ki, Tehran illər ərzində "şiə Azərbaycana" köməkdənsə, onunla müharibədə olan Ermənistana dəstək olub. Bunun son təsdiqi odur ki, İran Ermənistan üzərindən Fars körfəzindən Qara dənizə qədər nəqliyyat dəhlizi və dəmir yolu xəttinin çəkilməsinə çalışır. Tehran bu və digər addımları ilə Azərbaycanla münasibətlərdə bütün qırımızı çizgiləri aşıb. Bu ölkənin rəsmilərinin, diplomatlarının, deputatlarının və hərbçilərinin Azərbaycan əleyhinə davamlı açıqlamaları, sərhəddə hərbi təlimlər və digər faktlar iki ölkə arasındakı münasibətlərdə dərin uçurum yaradıb. Unun günahkarı məhz iran özüdür.
Nahid SALAYEV
