Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan liderlərinin Soçi görüşünün nəticələri Ermənistanda geniş müzakirə predmetidir.
Baş verənləri şərh edən erməni ekspert Styopa Səfəryan qeyd edir ki, Bakı bu görüşdə İrəvana yenə diplomatik dərs keçdi: “Rusiya Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində özünün formal iştirakı məsələsini rəsmi şəkildə həll etməyə çalışdı. Rusiya ümid edir ki, Qərbin gündəmlərini öz nəzarəti altına almaqla onları mənasız edəcək. Amma belə olmayacaq. Azərbaycan bütün paytaxtlarda Ermənistanın Qarabağı onun tərkibində tanımağa məcbur olmasına nail olub. İndi bu çərçivədə Azərbaycan Qarabağın qalan hissəsi üzərində də nəzarəti tam bərpa edəcək”.
Baş verənlərlə bağlı “armenianreport” portalı yazır ki, hadisələrin gedişi Ermənistan üçün məyusedicidir: “Ən azından Nikol Paşinyan, Vladimir Putin və İlham Əliyevin birgə bəyanatını oxuyanda başqa fikirlər ağla gəlmir. Bəyanat BMT Nizamnaməsinə və 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə uyğun olaraq suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və sərhədlərin toxunulmazlığının tanınmasının qarşılıqlı tanınmasından bəhs edir. Bakıda hamı bunu böyük qələbə kimi qiymətləndirir. Axı, Qarabağdan, onun müstəqilliyindən, Qarabağ xalqının təhlükəsizliyinin təminatlarından, statusundan bəhs edilmir. Bunların heç biri bəyanatın mətnində yoxdur. Üstəlik, hətta Rusiya sülhməramlılarının missiyasına aid olan hissədə də Qarabağ coğrafi baxımdan qeyd edilmir. Bundan əlavə, üçtərəfli bəyanatın mətnində Azərbaycan qoşunlarının Ermənistan ərazisindən çıxarılması barədə heç bir qeyd yoxdur. Erməni hərbi əsirlərin qaytarılması ilə bağlı heç bir əsaslı razılaşmalar yoxdur. Yəni Azərbaycan tərəfdən heç bir güzəşt edilməyib. Eyni zamanda İlham Əliyev hətta “Qarabağ münaqişəsi tarixdir, o, 2 il əvvəl həll olunub və burada praktiki olaraq müzakirə olunacaq heç nə yoxdur!” ifadəsi ilə hamı razılaşdı. O, bunu Vladimir Putinlə görüşdə deyib. Rusiya prezidenti isə buan qarşı heç nə demədi. Bakı mediası yazır ki, “erməni tərəfi 2021-ci ilin mayında və 2022-ci ilin sentyabrında baş verən hadisələri yekun bəyanatda əks etdirmək istəyib, lakin buna nail ola bilməyib”. Üstəlik, Bakı mətbuatının yazdığına görə, “Paşinyan və komandası 21 may 2021-ci il tarixinə status-kvo ilə bağlı bəndin sənədə daxil edilməsini istəsələr də, buna nail ola bilməyiblər”. Portal onu da qedy edir ki, əslində, Soçi görüşündən sonra Ermənistan və Rusiya arasında münasibətlər bir qədər də pisləşib. Belə ki, Soçidə Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın təkbətək görüşü zamanı maraqlı anlar baş verib. Putin ilə Paşinyan arasında demək olar ki, əməlli-başlı mübahisə gedib: “Bizdə olan məlumata görə, Nikol Rusiya prezidentinin dediklərinə məhəl qoymayaraq, Qərbin təklif etdiyi Brüssel platformasından yararlanacağını bildirib. Sözsüz ki, bu, Putinin xoşuna gəlməyib. Tərəflər yüksək tonla mübahisə edib. Görüşdən çıxan Paşinyanın hər şey üzündə yazılmışdı. Sözsüz ki, bu danışıqlar onun ürəyincə olmadı. Ermənistan baş nazirindən fərqli olaraq, İlham Əliyevin üzündə qələbə ruhu var idi”.
Qeyd edək ki, “Vestnik Kavkaza” nəşri də Soçi görüşü barədə maraqlı nüanslara diqqət çəkib: “Soçidə İrəvanın maraqlarını təmsil edən baş nazirin rəhbərlik etdiyi komanda 2021-ci ilin mayında baş verən hadisələrin qiymətləndirilməsini yekun sənədin mətninə daxil etməyi qarşısına məqsəd qoyub. Ötən il mayın 12-də Qaragöl yaxınlığında Azərbaycan və Ermənistan sərhədçiləri arasında toqquşma baş verib. Daha sonra İrəvan iddia edib ki, “Azərbaycan hərbçiləri sərhədi dəqiqləşdirmək bəhanəsi ilə saxta kartoqrafik materiallardan istifadə edərək Ermənistan ərazisinin dərinliklərinə doğru irəliləməyə cəhd edib”. Bakı isə izah edib ki, 10 noyabr 2020-ci il tarixlərində imzalanmış üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq, Ermənistanla həmsərhəd işğaldan azad edilmiş rayonlarda mürəkkəb dağlıq relyef strukturuna və iqlim şəraitinə malik ərazilərdə hava şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə Azərbaycan sərhədinin xüsusi olaraq ölkəyə məxsus mövqelərinə mühafizəçilər yerləşdirilib. Sərhəd mühafizəsi sisteminin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhəd xəttini müəyyən edən xəritələr əsasında həyata keçirilib. Mübahisəyə səbəb iki dövlət arasında müstəqillik bərpa olunandan bəri məlum səbəblərdən dövlət sərhədinin olmaması olub. Paşinyanın nə üçün həmin hadisələri indi xatırlatmaq qərarına gəldiyi, həm də ən yüksək səviyyədə imzalanması planlaşdırılan sənədin mətninə onların daxil etməsi qaranlıq olaraq qalır. İrəvanın Azərbaycan sərhədçilərinin Qaragöl gölü ərazisində guya qanunsuz hərəkətləri ilə bağlı bəyanatları yalnız təxribat kimi qiymətləndirilə bilər. Paşinyan yəqin ki, Soçi görüşündə erməni revanşistlərinin səsləndirdiyi fikirləri reallaşdırmağa çalışıb. Lakin həm Bakı, həm də Moskva Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhədlərin müəyyənləşdirilməsində başlanğıc nöqtəsi kimi yalnız SSRİ-nin yeni Konstitusiyasının qəbulundan əvvəl tərtib edilmiş Baş Qərargahın 1975-ci il rəsmi xəritələrini qəbul edir. Ermənistan tərəfi 2022-ci il sentyabrın ortalarında baş vermiş hadisələri bəyanatın mətnində əks etdirməyi təklif edib. Payızın əvvəlindən Ermənistan Azərbaycanın Kəlbəcər, Laçın və Daşkəsən rayonları istiqamətinə artilleriya, eləcə də piyada qoşunlarını çıxarmağa başlayıb, erməni KİV-ləri sərhədyanı hərbi əməliyyatlar təhlükəsini qızışdırıb. Sentyabrın 13-də Azərbaycan ərazisinə yollanan Ermənistan diversant dəstələri Azərbaycan ordusunun mövqeləri ətrafındakı torpaqları minalamağa başlayıblar. Sonra diversantlar aşkar edilib, döyüş başlayıb. Paşinyan Putinə, Blinkenə, Makrona, Rusiya XİN-ə, KTMT-yə və BMT Təhlükəsizlik Şurasına kömək üçün zəng edib. Ekspertlər də bildirdilər ki, İrəvanın üçüncü tərəfləri prosesə cəlb etməyə çalışmasının sürəti bu hərəkətlərin əvvəlcədən hazırlandığını göstərir. O zaman Paşinyanın niyə İlham Əliyevə zəng etmədiyi, eləcə də ay yarımdan sonra nə üçün Soçi sənədinə bu hadisələri salmaq istəyi müəmmalı olaraq qalır”. Portal yazır ki, Ermənistan Soçidə razılaşdırılmış bəyanatın mətnində “Dağlıq Qarabağ” ifadəsinin yer almasını sona qədər təkid etsə də, Azərbaycan bununla razılaşmayıb. Bunu Ermənistanın xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri Edmon Marukyan da etiraf edib: “Bakının yanaşması belədir ki, Qarabağın Azərbaycanın bölgələrindən biri kimi Ermənistana və sülh prosesinə heç bir aidiyyəti yoxdur. Ermənistan və Azərbaycanın suveren ərazilərinin yerləşdiyi torpaqlar ancaq sərhədin delimitasiyası ilə müəyyən edilə bilər. Amma delimitasiya sülh müqaviləsi bağlanmadan, eləcə də Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkmədən mümkün deyil. Bu və ya digər şəkildə Soçidə Rusiya və Azərbaycan liderləri Paşinyanın bu istəklərindən imtina ediblər, onun bütün bu istəkləri təxribat kimi qiymətləndirilib. Ermənistan tərəfinin ziddiyyətli mövqeyinə baxmayaraq, sonda bəyanat qəbul olundu, orada “Qarabağ” sözü qeyd olunmadı, Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü məsələsinə xüsusi diqqət yetirildi”. Bu fonda Paşinyan özü etiraf edir ki, onun bəzi təklifləri də Soçidə rədd edilib. Məsələn, Paşinyan bildirir ki, Soçidə keçirilən sammitdə Ermənistan tərəfi Rusiyanın Qarabağdakı sülhməramlılarının mandatının uzadılması ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi təklifi ilə çıxış edib, lakin bu, rədd edilib: “Biz mandatın qeyri-müəyyən müddətə - 5-20 il müddətinə uzadılmasını təklif etdik. Qəbul olunmasa da, mənim fikrimcə, məsələ artıq aktuallaşıb”. Xatırladaq ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin Soçidə keçirilən üçtərəfli görüşdə Nikol Paşinyanın sülhməramlılarla bağlı təklifinin müzakirə edildiyini demişdi. Rusiya lideri vurğulayıb ki, mandatın uzadılması məsələsində birgə razılaşmaya ehtiyac var ki, bu da mümkün sülh müqaviləsinin bağlanması, sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyasından asılı olacaq.
Ramil QULİYEV
