Avropanın lider ölkəsi olmağa iddia edən Fransanın tarixinin “qara səhifələri” kifayət qədərdir. Bu xüsusda Əlcəzairdə baş verənlər xüsusi qeyd olunmalıdır. 1830-cu ildən 1962-ci ilə qədər Əlcəzairi müstəmləkəsinə çevirən Fransa həmin müddətdə bu ölkədə yüz minlərlə dinc sakini qətlə yetirib.
Qeyd edək ki, Fransanın müstəmləkəçiliyindən əvvəl Əlcəzair kifayət qədər güclü dövlət idi və Aralıq dənizi hövzəsinin əksəriyyətinə nəzarət edirdi. Lakin 1830-cu ildə general Burmonun komandanlığı altında fransızlar tərəfindən Əlcəzairə nəhəng bir hərbi ekspedisiya göndərildi. Burmon yerli xalqa müraciətində bildirirdi: “Biz fransızlar və sizin dostlarınız indi ölkənin paytaxtı Əlcəzair şəhərinə gedirik. And içirik ki, xoş niyyətimiz var və siz bizə qoşulub təhlükəsizliyimizi təmin etməyə qadir olduğunuzu sübut etsəniz, o zaman hakimiyyət əvvəlki kimi sizin əlinizdə qalacaq və siz ölkənizin müstəqilliyini qoruyub saxlayacaqsınız”. Amma Əlcəzair ərazisinə daxil olduqdan dərhal sonra fransızlar nasistlərin Şərqi Avropada törətdikləri ilə müqayisə edilə bilməyən cinayətlər törətməyə başladılar. Məsələn, müstəmləkəçi fransız qoşunlarının işçiləri mükafat almaq üçün yerli əhalinin ən çox kəsilmiş qulaqlarını və ya bədən üzvlərini kimin toplayacağına dair öz aralarında yarışırdılar. Onlar yerli sakinləri ərəb kimliyindən və İslamdan imtina edərək Fransa təbəəliyini qəbul etməyə məcbur edirdilər. Bu şərti qəbul etməyənlər qətlə yetirilirdi. Xalqa ana dilində danışmaq, yazmaq, adət-ənənlərini təbliğ etmək qadağan edilmişdi. Silah gəzdirən, siyasi xarakterli söhbət, toplantı keçirmək istəyənlər yerindəcə güllələnirdi. Xalqın müsəlman və ərəb kimliyini məhv etmək üçün ibadət etmək yasaqlandı, yalnız fransız dilində danışmaq mümkün idi. Xristianlığın təbliğ olunması üçün Fransadan minlərlə rahib və rahibələr gətirildi, kilsələrə geniş imtiyazlar verildi. Əlcəzairdə fransız müstəmləkəçiliyinə qarşı Əmir Əbdülqadirin başçılığı altında 1834-cü ilin yayında kütləvi müqavimət hərəkatı başlayıb. Müqavimət hərəkatı fransızların 1847-ci ilə qədər ölkəyə hakim olmasına imkan vermədi. Bunu görən Fransa ən sərt metodlara əl atdı. Fransızların Əlcəzairdə etdiyi işgəncələrdən hətta İkinci Dünya Müharibəsi zamanı nasistlər də istifadə etməyiblər. Onlar dinc sakinləri itlərə yedizdrir, bədənlərinin ən həssas yerlərindən elektrik cərəyanı keçirib, şüşə qırıqlarının üstündə oturmağa məcbur edirdilər. İnsanlar qarınları şişənə qədər bədənləri zorla su ilə doldurulurdu. Dırnaqları qızarmış maşa ilə çıxarılır, kirpikləri yandırılır, baş dəriləri soyulurdu. Bəzilərinin bədənini bir hissəsini ağaca, digərini isə avtomobilə bağlayıb dartırdılar. İnsanlar öz məzarlarını qazmağa məcbur edilir, sonra içərisinə atılır və boyunlarına qədər basdırılır, susuzluqdan ölməyə buraxılıdırlar. Digərləri ağırlıq daşımağa, dilləri ilə yolu süpürməyə, at yerinə vaqonlara bağlanmağa, samanı havaya atmağa, sonra isə yığmağa, on saat fasiləsiz evin ətrafında qaçmağa məcbur edilidilər. Fransa hökuməti bütün bu pozuntuları yaxşı bilirdi və hətta gizli şəkildə buna nəzarət edirdi, amma özünü elə aparırdı ki, guya heç nədən xəbəri yoxdur. Ümumilikdə 10 milyona yaxın əlcəzairli müxtəlif formada Fransanın müstəmləkəçilik dövrünün qurbanı olub. Təbii ki, bu qanlı cinayətlərin müvafiq qiymətini alması çiox vacibdir və elə prezident İlham Əliyev Əlcəzairə səfəri çərçivəsində bu məsələyə xüsusi diqqə edib. Ərəb Dövlətləri Liqasının 31-ci Zirvə toplantısında fəxri qonaq statusunda iştirak edən Azərbaycan dövlət başçısı sözügedən tədbirdə çıxışı zamanı bildirirb: “Fransanın Əlcəzair xalqına qarşı törətdiyi zorakılığı, kütləvi qəddarlığı dünya heç zaman unutmamalıdır. Fransa yüz ildən çox bir müddət ərzində Əlcəzair xalqına qarşı çox dəhşətli müharibə aparmışdır. Bu müharibə 1,5 milyon əlcəzairlinin ölümü ilə nəticələnmişdir. Bu gün biz bu faciəni anaraq gələcəkdə belə faciələrin qarşısının alınması üçün əlimizdən gələni etməliyik”.
Qeyd edək ki, prezident İlham Əliyev Əlcəzair şəhərində Şəhidlər abidəsini və Milli Mücahidlər Muzeyini ziyarət edib. Əlcəzairin azadlığı uğrunda mübarizədə həyatını qurban vermiş döyüşçülərin xatirəsinə ucaldılmış Şəhidlər abidəsi ölkənin müstəqilliyinin 20-ci ildönümü münasibətilə 1982-ci ildə açılıb. Abidənin hündürlüyü 92 metrdir. Şəhidlər abidəsinin altında yerləşən və 1984-cü ildə açılmış Milli Mücahidlər Muzeyinin kolleksiyasının böyük hissəsi ölkənin Fransa tərəfindən işğalına və 1830-1962-ci illərdə Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı aparılmış xalq müqavimətinə həsr olunub. Burada rəsm əsərləri ilə yanaşı, müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə aparmış əlcəzairli mücahidlərə aid silahlar, arxiv materialları və döyüş əşyaları, fotoşəkillər və sənədlər, həmçinin müqavimət dövründə fransızların xalq hərəkatı iştirakçılarını cəzalandırmaq üçün istifadə etdikləri edam alətləri nümayiş olunur. Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı hərəkata rəhbərlik etmiş Əmir Əbdülqadirin (Əbdülqadir İbn Muhyiddin) şəxsi əşyaları və silahları, onun 1853-cü ildə fransız rəssam Anj Tisye tərəfindən çəkilmiş və yalnız 1976-cı ildə Fransa tərəfindən ölkəyə qaytarılmış portreti muzeyin ən çox ziyarət olunan kolleksiyaları sırasındadır. Muzeydə xalq hərəkatının 7 mindən çox iştirakçısının şahid ifadələri toplanıb. Fransızlar 1830-1962-ci illəri əhatə edən işğal dövründə 1,5 milyondan artıq insanı amansızcasına qətlə yetiriblər. Buna görə də Əlcəzair “1,5 milyon şəhid ölkəsi” adlandırılır. Fransızların Əlcəzairə münasibəti işğal etdikləri digər ərazilərdən fərqli olub. Belə ki, əgər başqa ərazilərin müstəmləkə olduğu qəbul edilirdisə, Əlcəzair Fransanın bir parçası, onun dənizarxası ərazisi sayılırdı. Onu da qeyd edək ki, Əlcəzair 2005-ci ildə Fransadan koloniya dövründə həyata keçirdiyi soyqırımlara görə üzr istəməsini tələb edib. Amma Fransa bundan imtina edir.
Nahid SALAYEV
