İranda bir neçə həftədir davam edən etiraz aksiyasının hakimiyyət tərəfindən zorla yatırılması üçün edilən cəhdlər əks effekt verməkdədir. Hadisələrin gedişi artıq bu aksiyaların ölkədəki mövcud hakimiyyətin dayaqlarını əsaslı surətdə sarsıtmaqda olduğunu göstərir. Xususən də neftçilərin tətilə qoşulması daha böyük problemlər vəd edir.
İran neft sənayesinin daimi işçiləri bildiriblər ki, onlar da müqaviləli neftçilərin tətilinə qoşulublar və hökumətin etirazçılara divan tutumasına görə oktyabrın 29-dan işi dayandırıblar. Neft-kimya sənayesi işçilərinin tətilə qoşulması İran iqtisadiyyatının əsas gəlir sahəsində böhran yarada bilər. Xatırladaq ki, İranın neft sənayesi buna qədər də beynəlxalq sanksiyalar altında olduğundan, inkişafında ciddi problem yaşayırdı. Müqaviləli neft işçilərinin təşkilat şurası isə oktyabrın 27-də tətilə başlandığını elan etmişdi. Şura bildirib ki, neftçilər etirazlarda saxlananların, o cümlədən 250 neftçinin dərhal azad olunmasını tələb edir. İndi onların sırasına neft sənayesinin daimi işçilərinın də qoşulması İran üçün ciddi problemdir. Ümumiyyətlə, son günlərdə İranın əksər şəhərlərindəki neft müəssisələrində tətillər başlayıb. Hətta tətilə başqa sahələrin işçiləri və dükan sahibləri də qoşulub. İran hakimiyyəti əvvəlki kimi aksiyaların qarşısını güc yolu ilə almağa çalışır və toqquşmalar davam edir. Son məlumatlara görə, İranın qərbi Mahabad şəhərində etirazçılar polislə toqquşub. Onların bəziləri hökumət binasını tutmağa çalışıb. Sosial mediada yayılan videolarda kütlənin hökumət binasını mühasirəyə aldığı görünür. Onlar binanın darvazasına daş, digər qırıntılar atıb. “Hengaw” insan haqları təşkilatının məlumatına görə, Mahabadda bəzi nümayişçilərin güllələnməsi halları olub. İranın qərbindəki Xürrəmabad şəhərində də aksiyalar genişlənir. Güney Azərbaycanın Sənəndəc şəhərində etirazçı gənclər tonqal yandıraraq yolu bağlayıb və "diktatora ölüm olsun" şüarı səsləndiriblər. Cənubi Azərbaycanın Marağa şəhərində Əli Xamneyi və Qasım Süleymaninin şəkilləri olan banner yandırılıb. Etirazlar onlarla universitetdə iranlı tələbələr tərəfindən də davam etdirilir. Tehranda yerləşən İslam Azad Universitetində tüfəng və dəyənəklə silahlanmış mülki geyimlilər tələbələrə hücum edib. Sistan və Bəlucistan əyalətinin sakinləri son zamanlar İrandakı etiraz aksiylarında daha fəal iştirak edir. Etiraz aksiyaları zamanı ölənlərin çoxu bu bölgənin sakinləridir. İranda 40 gündən çoxdur davam edən və hərbi polis qüvvələri tərəfindən geniş repressiyaya səbəb olan etirazlarda 37-si uşaq olmaqla 266 nəfər ölüb. İran İnsan Haqları Təşkilatının məlumatına görə, 14 min nəfər saxlanılıb.
Təhlilçilərin sözlərinə görə, bu etirazlar İslam Respublikasına tarixində ən ciddi problemə çevrilib. Bunlar fonunda İranın Təhlükəsizlik Nazirliyi (ETTELAAT) və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) təhlükəsizlik təşkilatı İranda baş verən son iğtişaşlarla bağlı ilk dəfə birgə bəyanat yayıb. Birgə bəyanatda bildirilib ki, mövcud məlumatlar əsasında son iğtişaşların casus xidmətləri tərəfindən layihə paketi şəklində bəzi qruplar və şəbəkələr vasitəsilə həyata keçirildiyi aşkar olunub.
İran iğtişaşlarda ABŞ, Böyük Britaniya, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı kəşfiyyat xidmətlərini əsas rol oynamaqda ittiham edib. Məlumatda o da qeyd olunub ki, təlim kursları Türkiyə, BƏƏ, Hollandiya, Ermənistan, Gürcüstan, Malayziya, İndoneziya, Tailand, Çexiya, Cənubi Afrika Respublikası, İtaliya və Seyşel adaları kimi ölkələrdə keçirilib. Burada diqqət çəkən odur ki, İrandakı aksiyaların təşkilatçılarının təlim kurslarının Ermənistanda da təşkil edildiyi Tehran tərəfindən bəyan edilir. Belə bir vaxtda Almaniyanın xarici işlər naziri Analena Berbok da maraqlı açıqlama verib. O qeyd edib ki, SEPAH Almaniya və Avropa İttifaqının (Aİ) terror təşkilatları siyahısına salına bilər. Onun sözlərinə görə, Almaniya və Aİ bu məsələni nəzərdən keçirir. XİN başçısı Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (İran və bir qrup dövlət arasında İranın nüvə proqramı ilə bağlı 5+1 kimi tanınan siyasi razılaşma) bərpası üzrə danışıqların getmədiyini də vurğulayıb. Qeyd edək ki, SEPAH 1979-cu ildə İran şiələrinin lideri Ayətullah Xomeyninin tərəfdarları olan İslam İnqilabı Komitələrinin hərbiləşdirilmiş dəstələrindən yaradılmış elit hərbi-siyasi birləşmədir. O, İran-İraq müharibəsində, həmçinin “Hizbullah” təşkilatının yaradılmasında fəal iştirak edib. Rəsmi olaraq İran silahlı qüvvələrinin bir hissəsidir. ABŞ, İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və Bəhreyn hakimiyyət orqanları SEPAH-ı terror təşkilatı kimi tanıyır. Elə indinin özündə də bu qurum etirazların yatırılmasında əsas qüvvə hesab olunur. Lakin Güney Azərbaycandan olan siyasi fəal Məhəmməd Rəhmanifər bunun çətin olduğunu, budəfəki aksiyaların bəzi parametrlər baxımından fərqləndiyini bildirir: “Son 20 il ərzində bu ilk etirazlardır ki, ölkənin hər yerində keçirilir və fərqli bölgələrdə fərqli etniklər və millətlər bu etirazlara qatılır. Yəni biz 2006-cı il may ayında Azərbaycanda böyük ayaqlanmalara şahid olduq. Amma ölkənin başqa bölgələrində sadəcə susdular və tamaşa etdilər. Ondan 3 il sonra “yaşıllar hərəkatı” zamanı bəzi fars bölgələrində ayaqlanmalar oldu. Amma Azərbaycan və digər bölgələr seyrçi qaldılar. Ciddi şəkildə dəstək vermədilər. Ancaq indiki etirazlar fərqlidir. Etirazların baş tutmasından elə bir-iki gün sonra biz gördük ki, Azərbaycanın bir çox şəhərində, o cümlədən Urmiyə, Təbriz, Ərdəbil və Zəncan kimi şəhərlərdə azərbaycanlılar da etirazlara qatıldı. Kərəc və Tehran kimi yerlərdə də azərbaycanlılar çox geniş səviyyədə küçələrə çıxdılar... Biz Ərdəbildə təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən qız məktəblərinə hücumlara şahid olduq. Hətta bir qız uşağı orada həyatını itirdi. Bunun ardınca Ərdəbildə ciddi ayaqlanmalar oldu. Təbrizdə və Azərbaycanın digər şəhərlərində də etirazlar davam edir”.
Tahir TAĞIYEV
