Azərbaycan sülh müqaviləsi üçün Ermənistana, ölkəmzin vətəndaşlığını qəbul etmək üçün isə Qarabağda qalan ermənilərə zəruri şanslar versə də, qarşı tərəf görünür, hələ də bütün bunları lazımınca qiymətləndirə bilmir. Hər halda, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Qarabağdakı Rusiya hərbçilərinin mandatının 10-20 ilədək uzadılması haqda sənədə imza atmağa hazır olduğunu deməsi də bunu sübut edir.
Azərbaycan Qarabağın tam inteqrasiyasına hazırlaşdığı bir vaxtda bu əzəli torpağında, təbii ki, Rusiya hərbçilərinin mandatının uzadılmasına razılıq verməyəcək. Əks halda Qarabağ məsələsinin yenidən ciddi problem mənbəyinə çevriləcəyi qaçılmazdır. Bakı isə 44 günlük müharibədə qazandığı qələbədən sonra buna heç cür imkan verə bilməz. Əslində, bu reallığı Qarabağdakı ermənilər də yaxşı bilir. Amma onlar da təxribatçı fəaliyyətə son vermir. Oktyabrın 30-da Azərbaycanın Xankəndi şəhərinin mərkəzində keçirilən kütləvi aksiya bunun təsdiqidir. Qarabağdakı separatçı rejimin indiki və keçmiş başçılarının da mitinqə qatıldığı bildirilir. Elə həmin gün separatçı qurumun “parlamenti” Rusiyadan “Qarabağ xalqının təhlükəsizliyini təmin etmək üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyi” xahiş edib. Separatçı rejimin Rusiyaya müraciətində Moskvaya bu məqsədlə “əlavə siyasi və hərbi mexanizmlər” tətbiq etmək təklif olunub. Bəyanatda konkret hansı mexanizmlərin nəzərdə tutulduğu göstərilməsə də, Qarabağın Azərbaycanın tərkibində olmayacağı tezisi yer alıb. O da vurğulanıb ki, “Ermənistanda heç bir hökumətin Qarabağ xalqının təhlükəsizliyini təmin etmək missiyasından əl çəkməyə və hər hansı sənədə baxmağa haqqı yoxdur...”. Deməli, bu vəziyyətdə Azərbaycanın separatşı əhval-ruhiyyədə olanlara qarşı konkret tədbirlər görmə ehtimalı da artır. Çünki Qarabağda qalan ermənilər onlara verilən şanslardan istifadə edib Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya olunmaq istəmirlər. Belə bir vaxtda sosial şəbəkələrdə yayılan məlumata görə, Xankəndidə Ermənistan siyasi camiəsinin təşkil etdiyi mitinqə gələnlərə pul paylanıb. Qeyd edilib ki, bir müddət əvvəl Xankəndiyə köçən rusiyalı milyarder Ruben Vardanyan mitinqin çoxminli olması üçün xeyli xərcə düşüb. Belə ki, o, Xankəndidən kənarda olanların öz maşını ilə mitinqə qatılması üçün 8 litr pulsuz benzin verib, Ermənistandan gələnlərə 50 dollar mükafat ayırıb. Proses isə bu cür həyata keçirilib: ətrafdan gələnlər Xankəndiyə çatmamış yanacaqdoldurma məntəqələrində 8 litr benzini pulsuz ala biliblər. Bunun üçün yanacaqdoldurma məntəqələrinə Vardanyan əvvəlcədən sifariş verib. Ermənistandan avtobusa doldurulub gətirilənlər isə Laçın dəhlizinə daxil olduqdan sonra salondaca “mükafat”larını alıblar. Həmçinin mitinq iştirakçılarının su və qida ilə təminini də Ruben Vardanyan öz üzərinə götürüb. Qeyd edək ki, Qarabağ ermənilərinə yardım üçün Xankəndiyə göndərilən Ruben Vardanyan aktiv siyasi fəaliyyətlə məşğuldur. O, separatçıların “ikinci adamı” – “dövlət naziri” olmaq təklifini də qəbul edib və 1 noyabrdan “vəzifəsinin” icrasına başlayacaq. Bəzi iddialara görə, separatçıların lideri Araik Arutyunyan bütün səlahiyyətləri Vardanyana ötürərək aradan çıxmağın yollarını axtarır. Ruben Vardanyanın isə “Rusiya layihəsi” olduğu, Rusiyanın sifarişlərini yerinə yetirmək istiqamətində çalışacağı bildirilir. Elə Laçın dəhlizindən bu qədər adamın Xankəndiyə gətirilməsinin arxasında da Rusiya və rus sülhməramlıları dayanır.
Xatırladaq ki, Rusiya sülhməramlı missiyasını Qarabağdakı ermənilərin müdafiəçisi kimi qələmə verir. Əslində isə onların missiyası Qarabağdakı ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə reinteqrasiyasıdır. Yəni Qarabağda ikillik fəaliyyətlərindən sonra Xankəndidəki ermənilər Azərbaycanın bir hissəsi kimi yaşamağa etiraz edirsə, rus sülhməramlılar buna qarşı tədbir görməlidirlər. Bunu etmədikləri üçün Rusiya sülhməramlı qüvvələri Qarabağı vaxtından əvvəl tərk edə bilərlər. Digər tərəfdən, burada Azərbaycan faktorunun gözardı edilməsi ermənilərə baha başa gələ bilər. Ermənilərin çox güvəndiyi rus faktoru da onları xilas etmək gücündə deyil və bu, Fərrux kəndinin azad edilməsi zamanı özünü qabarıq göstərib. Erməni politoloq Andrias Qukasyan da qeyd edir ki, ermənilərin Rusiyaya güvənib addımlar atması ciddi səhvdir: “Yəqin ki, Qarabağ “hakimiyyəti”nin Rusiya sülhməramlılarının mövcudluğu formatı haqqında daha ətraflı məlumatı var, lakin Qarabağda təhlükəsizlik təminatlarının təşkili məsələsi ətrafında kəskin siyasi mübarizənin getdiyini də başa düşmək olar. Çünki Avropa İttifaqının da öz təklif və istəkləri var. ABŞ-ın da buna öz yanaşması var. Ümumi vəziyyət elədir ki, həmin formatla bağlı dəyişikliklər ola bilər. ABŞ və Avropa İttifaqı Qarabağdakı rus qoşunlarını buradan çıxarmaq niyyətindədir. Və onların siyasi hərəkətləri, görünür, buna yönəlib. Rusiyanın buna necə reaksiya verəcəyi ümumi vəziyyətdən, Rusiya ilə kollektiv Qərb arasında, xüsusən də Ukraynada münaqişənin necə bitəcəyindən asılı olacaq. Hər şey balansdan və geosiyasi dəyişikliklərdən asılıdır. Hər şey Ukraynadakı vəziyyətin dəyişməsindən asılıdır. Bu vəziyyətdə proqnoz vermək düzgün deyil. Ola bilsin ki, ruslarla söhbəti saxlamaq üçün həmin formatdan istifadə olunacaq, amma onlar nəzərə almalıdırlar ki, Rusiya Ukraynada mütləq darmadağın olacaq və 1991-ci ildə ruslar qaçanda Xankəndidə vəziyyət necə idisə, elə də olacaq”.
Nahid SALAYEV
