Rusiya və Qərb arasında bu gün münasibətlərin sürətlə korlanması, tərəflər arasında ziddiyyətin dərinləşməsi özünü getdikcə daha qabarıq formada büruzə verir.
Məsələyə münasibət bildirən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov qeyd edir ki, mövcud vəziyyətdə Moskva Qərb ölkələrində əvvəlki mövcudluğunu saxlamaq üçün heç bir səbəb görmür və digər ölkələrlə işləməyə köklənəcək: “Qərb ölkələrində eyni mövcudluğu saxlamağın heç bir mənası yoxdur, buna dair istək də yoxdur. Əməkdaşlarımız elə şəraitdə işləyir ki, onları insani adlandırmaq olmaz. Onlar daimi problemlər, fiziki hücum təhlükələri yaradırlar. Əsas odur ki, orada iş yoxdur, çünki Avropa bizdən bağlanmaq və istənilən iqtisadi əməkdaşlığı dayandırmaq qərarına gəlib. Zorla əziz olmaq olmur”. Lavrovun sözlərinə görə, Asiya, Afrika, Latın Amerikası ölkələrinin, əksinə, əlavə diqqətə ehtiyacı var: “Bir çox planlar ən yüksək və yüksək səviyyədə razılaşdırılır ki, bunlar diplomatik dəstək tələb edir, o cümlədən biznes dəstəyi, birgə mədəni, humanitar, təhsil layihələri”. Xarici siyasət idarəsinin rəhbəri vurğulayıb ki, hazırda Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi həm xaricdə, həm də mərkəzi aparatda öz fəaliyyətinin coğrafi istiqamətini dəyişdirir və “ağırlıq mərkəzini” Rusiya Federasiyası ilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı faydalı zəmin yaradan əməkdaşlığa hazır olan ölkələrə keçirərək perspektivli birgə layihələrin axtarışına köklənəcək. Bunlar fonunda Rusiyanın Türkiyə ilə dərinləşən əməkdaşlığı indi beynəlxalq miqyasda, xüsusən Qərbdə böyük diqqətlə izlənilir. Bu məsələ Rusiya prezidenti Vladimir Putinin “Şimal axını” xətlərindən göndərilə bilməyən təbii qazın Qara dəniz üzərindən nəql olunacağı, hətta Avropa üçün Türkiyədə qazpaylama mərkəzi yaradıla biləcəyi ilə bağlı açıqlamasından sonra daha çox aktuallaşıb. Rusiya mediası yazır ki, Moskva Avropanın qaz istehlakçıları ilə qarşılıqlı əlaqə baxımından strategiyasını tamamilə dəyişir. Əgər əvvəllər onilliklər ərzində Moskva qazı Avropanın son istehlakçısına çatdırmağa çalışırdısa, öz hesabına qaz kəmərləri çəkirdisə və yanacağın çatdırılması risqini üzərinə götürürdüsə, indi Kreml bu strategiyaya son verir. Çünki Avropa siyasətçiləri və ictimaiyyəti nəinki Rusiyanın bu cür hərəkətlərini konstruktiv əməkdaşlıq istəyinin sübutu kimi qəbul etmədi, əksinə, bu həm də təhdid kimi qəbul edildi. Birincisi, Avropa İttifaqı antiinhisar qanunvericiliyi ilə “Qazprom”u bazardan sıxışdırmağa başladı. Nəticədə Avropa “Qazprom”u borularını yarıboş saxlamağa məcbur edib. 2022-ci ildə Rusiya qaz kəmərlərinə qarşı açıq etiraz yeni vüsət aldı. Polşa, faktiki olaraq, "Qazprom"un Yamal-Avropa neft kəmərinin Polşa hissəsinin operatoru olan EuRoPol GAZ-dakı payını milliləşdirib. Sentyabrın sonunda isə Rusiyanın “Şimal axını” və “Şimal axını-2” qaz kəmərlərinin Avropa ərazilərində partladılması vəziyyəti daha da çətinləşdirib.
Bütün bunlara cavab olaraq Rusiya rəhbərliyi avropalı müştərilərə qaz satışı strategiyasına yenidən baxılması təşəbbüsü ilə çıxış edir. Ruslar üçün bunun mahiyyəti belədir: əgər siz bizim qazı birbaşa bazarlarınıza çatdırmağımızı istəmirsinizsə, onda biz onu Avropanın sərhədinə çatdıracağıq, sonra isə siz özünüz istehlakçılarınıza qazı alıb verməlisiniz. Rusiya Avropa sərhədinə kimi qazı Türkiyə ilə çatdırmaq istəyir və qardaş ölkəni əsas haba çevirməyi düşünür. Lakin bu da ABŞ-a sərf etmir. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlamasından sonra Moskvaya sanksiya səbəbindən təbii qazla bağlı ciddi problemlə üzləşən Avropaya ABŞ-dan milyardlarla dollarlıq mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) satılacaqdı. Mart ayında bununla bağlı ABŞ və Avropa İttifaqı arasında saziş də imzalanıb. İndi isə Rusiyanın ABŞ-ı narahat edən Türkiyə təklifinin arxasında bu LNG satış planını pozmaq qorxusunun dayandığı bildirilir. ABŞ Dövlət Departamentinin rəsmi nümayəndəsi Vedant Patel baş verənlərlə bağlı deyib: “ABŞ olaraq biz müttəfiqlərimizi enerji mənbələrini şaxələndirməyə və Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq üçün addımlar atmağa çağırırıq. Xüsusilə uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək səylərinə kömək etmək üçün Türkiyə ilə sıx əməkdaşlıq edirik”. Patel Türkiyəyə qarşı sanksiyalar məsələsinə də toxunub: “Türkiyə və bütün müttəfiqlərimizə və tərəfdaşlarımıza izah etmişik ki, heç kim Rusiyanın qeyri-qanuni aktivləri və ya əməliyyatları üçün təhlükəsiz sığınacaq halına gəlməməlidir və bunu etməyə davam edəcəyik”. ABŞ maliyyə nazirinin müşaviri Elizabet Rozenberq bir neçə gün əvvəl Türkiyəyə səfər edib. Rozenberq bu ölkədə olduğu üç gün ərzində Türkiyə Maliyyə Nazirliyi və Xarici İşlər Nazirliyindəki həmkarları ilə görüşüb. Lakin belə görünür ki, Türkiyə rus qazını Avropaya çatdırmaq üçün haba çevrilmətyə hazırdır, ABŞ-ın təhdidləri də onu geri çəkmək üçün bəs etmir. Hazırda Rusiyadan Türkiyəyə daxili bazarın ehtiyacları üçün qaz nəql edən “Mavi axın” qaz kəməri və “Türk axını”nın iki xətti gedir. Borulardan biri türk istehlakçılarının ehtiyacları üçündür, ikincisi isə Türkiyədən Bolqarıstana gedir və cənub-şərqi Avropa ölkələrini: Serbiya, Rumıniya, Yunanıstan, Şimali Makedoniya və Macarıstanı təmin edir. Bütün qaz kəmərləri tam gücü ilə doldurulur. Yeni qaz qovşağının ehtiyacları üçün Türkiyəyə əlavə həcmdə Rusiya qazı çatdırmaq üçün hasilatın cəmləşdiyi Yamaldan “Türk axını” qaz kompressor stansiyasının yerləşdiyi Anapaya qaz nəqli sistemini genişləndirmək lazım gələcək.
Ramil QULİYEV
