Azərbaycan və Ermənistan arasında son vaxtlar davamlı olaraq baş verən atəşkəsin pozulması halları sentyabrın 12-dən 13-ə keçən gecə bəzi sərhədboyu ərazilərdə aktiv döyüşlərə çevrildi. Bunun səbəbləri heç şübhəsiz ki, Ermənistanın hərbi təxribatlarıdır. Amma belə görünür ki, baş verənlər dünya miqyasında da diqqətlə izlənilməklə geosiyasi rəqabət predmetinə çevrilməkdədir.
Məsələn, indi Qərb ölkələrində bu məsələdə “Rusiya barmağı”nın olduğu qənaətindədirlər. ABŞ dövlət katibi Antoni Blinken Azərbaycan və Ermənistan sərhədində gərginliyin artmasına münasibət bildirərkən deyib ki, rəsmi Vaşinqton münaqişənin qızışmasında Rusiyanın “aranı qarışdırmış” olmasından narahatdır: “Bu yolla Rusiya diqqəti Ukraynadakı vəziyyətdən yayındırmağa çalışır”. O, Azərbaycan və Ermənistanı düşmənçiliyə son qoymağa çağırıb və əlavə edib ki, Rusiya öz nüfuzundan istifadə edərək, tərəflər arasında “suları durulda” da bilər. Döyüşlərin müsbət keçdiyi düşünülən son Brüssel görüşündən sonra baş verməsi də, Rusiyanın bu görüşə qısqanclıqla yanaşmış olması barədə spekulyasiyaları da artırıb. Ancaq siyasi tədqiqatçı Laurens Broersin fikrincə, döyüşlərin Brüssel görüşündən sonra baş verməsi heç də Rusiyanın bu işdə barmağının olması kimi anlaşılmamalıdır. Onun sözlərinə görə, əksinə hərbi toqquşmalar Rusiyanın regiondakı maraqlarına ziddir. Çünki döyüşlərin intensiv xarakter alması onu göstərir ki, Rusiya bölgədə sülhü qorumaqda acizdir: “Bu isə Rusiyanın həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda nüfuzunun aşağı düşməsi deməkdir. Kremlin bu cür silahlı toqquşmalarda maraqlı olduğuna inanmıram”. Ancaq Qərbdə bu mövqenin əleyhinə olanlar çoxdur. Bu mövqedən çıxış edənlərin fikrincə, bu tip gərginliklərin və lokal toqquşmaların baş verməsində maraqlı olan tərəf elə Rusiyadır. Belə ki, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı problemlərin qəti həlli, yəni, hərtərəfli sülh müqaviləsi imzalanaraq, bütün bu mübahisəli məsələlərə son qoyulması və Qarabağ problemi deyilən məsələnin tarixə qovuşması Rusiya üçün sərfəli deyil. Çünki bu münaqişə tamamilə həll olunduqdan sonra, Rusiya hərbi kontingentinin sülhməramlı adı altında Qarabağda qalmasına da əsas olmayacaq. Digər tərəfdən, Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə öz problemlərini həll etməsindən sonra hətta gələcəkdə Rusiya hərbi bazalarının Ermənistandan çıxarılması məsələsi də gündəmə gələ bilər. Beynəlxalq Böhran Qrupundan Olesya Vartanyan isə iddia edir ki, əslində, Rusiya hazırda Ukraynada baş verənlərlə məşğuldur: “Daha bir münaqişəyə başlamaq və ikinci cəbhə açmaq Rusiyanın xeyrinə deyil. Buna görə də, Rusiyanın tamamən fəaliyyətsiz olduğunu görürük”.
Hərbi təhlilçi Ədalət Verdiyev isə günahı Ermənistanda görür. O hesab edir ki, döyüş şəraitinin gündəmdə qalması Ermənistana imkan verir ki, dünyanı münaqişənin hələ də bitmədiyinə inandırsın. Onun fikrincə, İrəvanın məqsədi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatını bu məsələyə qoşmaqdır: “Ermənistan problemlərin həllinə daha çox ölkənin cəlb olunmasında maraqlıdır. Erməni rəsmilərin keçirdiyi son görüşlər də İrəvanın məqsədini tam ortaya qoyur. Ermənistan müdafiə nazirinin ABŞ-a səfəri, ABŞ dövlət katibinin köməkçisinin İrəvana gəlməsi, Fransa ilə münasibətlər, ABŞ konqresmenlərindən gələn mesajları buna nümunə göstərmək olar”. Bəzi ekspertlər də bildirir ki, Ermənistan bu cür silahlı toqquşmalara getməklə Minsk Qrupu formatını yenidən aktuallaşdırmaq niyyəti güdür. Digər tərəfdən Ermənistan baş verənlərlə bağlı KTMT-yə müraciət etsə də, əvvəldən bilirdi ki, bu təşkilat ona dəstək verməyəcək. Belə olan halda Nikol Paşinyan hakimiyyəti Rusiyadan üz döndərmək üçün müəyyən bəhanələr qazanır və Fransa ilə ABŞ-ı yenidən bu məsələyə cəlb etməyə çalışır. KTMT-də Ermənistana kömək edə biləcək yeganə ölkə Rusiyadır ki, onun da başı Ukraynaya qarışıb və Ermənistana dəstək olmaq iqtidarında deyil. Məsələni bu fonda şərh edən israilli ekspert Mixail Finkel bildiri ki, əslində, revanş həvəsi Ermənistana baş verənlərdən nəticə çıxarmağa imkan vermir: “Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın mövqeləri möhkəm deyil, müxalifət onu daim zəiflikdə, İkinci Qarabağ müharibəsini uduzmaqda ittiham edir. Lider kimi öz imicini gücləndirmək üçün Paşinyan müxalifətin onu sürüklədiyi təxribata gedir”. Ekspert Ermənistanın özü üçün heç bir nəticə çıxarmamasından təəssüfləndiyini bildirib və əlavə edib ki, daim qisas almağa can atan, dayanmağı bilməyən insanlar var: “Paşinyan burnu ovulan kimi guya Azərbaycanı dayandırmaq xahişi ilə bütün dünya liderlərinə zəng vurmağa başlayır. Mən Ermənistanda elə lider görmürəm ki, onunla razılığa gəlmək mümkün olsun. Paşinyan öz davranışı ilə mənim proqnozlarımın doğruluğunu bir daha sübut etdi. Azərbaycanın Ermənistan ilə sülh müqaviləsi imzalamaq istəyinə baxmayaraq, Ermənistanda bunu edə biləcək lider yoxdur”. Onun sözlərinə görə, Ermənistan sülhə hazır deyil və praqmatik arqumentləri başa düşmür: “Beynəlxalq ictimaiyyətin nəsə edəcəyi ilə bağlı xülyalardan əl çəkmək lazımdır. Beynəlxalq birlik ən aciz konsepsiyadır. O, dünyanın bir çox qaynar nöqtələrində özünü göstərə bilmədi. Beynəlxalq platformalar heç bir sülh müqaviləsinə, heç bir davamlı sülhə gətirib çıxarmayıb”.
Nahid SALAYEV
