Təbii qazla təminat sahəsində Avropanın üzləşdiyi problemlərin miqyası böyüməkdə davam edir. Elə bu fonda Avropa ölkələrinin bir çoxunda enerji qiymətlərinin artımına görə etiraz aksiyaları yaşanır. Hesab edilir ki, enerji qiymətləri azalmasa, təminat səviyyəsi yüksək olmasa, payız-qış mövsümündə etiraz aksiyaları daha da genişlənəcək, hətta bəzi ölkələrdə hakimiyyət dəyişikliyinə səbəb olacaq.
Hadisələrin qeyd edilən səpkidə inkişafının qarşısının alınması üçün ABŞ prezidenti Co Bayden Qərb dövlətlərinin liderləri ilə Avropanı enerji resursları ilə təmin etməyin yollarını müzakirə edib. Bununla bağlı videokonfransda Böyük Britaniya, Almaniya, Kanada, İtaliya, Polşa, Rumıniya, Yaponiya liderləri, NATO-nun baş katibi, Fransa və Avropa İttifaqı nümayəndələri iştirak edib. Burada bir daha diqqətə çatdırılıb ki, Avropaya başqa mənbələrdən təbii qaz idxalı artırılmalıdır. Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula Fon der Lyayen bildirib ki, bu istiqamətdə mühüm addımlar atılır: “Avropa Rusiya qazından ABŞ, Norveç, Azərbaycan, Əlcəzair və sair kimi digər etibarlı təchizatçılara keçid etmək üçün tədbirlər görür”. Ursula fon der Lyayen Rusiyanın etibarsız təchizatçı olduğunu və qaz bazarını aktiv şəkildə manipulyasiya etdiyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, son 6 ay ərzində Rusiyanın iqtisadiyyata və Avropaya təsirini xeyli zəiflətmək mümkün olub. Avropa Komissiyasının lideri bununla bağlı atılmış 3 addımı açıqlayıb. Bu siyahıya tələbin azaldılması, Rusiyanın enerji resurslarından mərhələli şəkildə imtina olunması, həmçinin bərpa olunan enerji mənbələrinə geniş investisiya qoyuluşu daxildir. Hazırda bəzi Avropa ölkələri bildirir ki, Azərbaycandan artan idxal burada təbii qazın qiymətinin aşağı düşməsinə imkan verəcək. Məsələn, Bolqarıstanın keçmiş energetika naziri Aleksandr Nikolov bildirib ki, oktyabrın 1-də Bolqarıstan üçün Azərbaycan qazının bütün həcmi razılaşdırılmış qiymətə olmalıdır, bu o deməkdir ki, qaz istehlakçıları üçün qiymətlər əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməlidir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan təbii qazını Avropaya, orada isə Bolqarıstana nəql edən Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun texnoloji icra və tikinti hissəsi tamamlanıb və Yunanıstan tənzimləyicisi tərəfindən sertifikatlaşdırılıb: “İndiki bazar şərtlərini götürsək, qiymətlərin enməsi, təxminən 11 % təşkil edəcək”. A.Nikolov bildirib ki, qış dövrünün sonuna qədər tələb olunan qaz miqdarının 80-85 %-ni təmin etmək mümkün olub: “Bura Azərbaycandan gələn təchizat və yük gəmiləri də daxildir”.
Xatırladaq ki, Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağının istismarının II mərhələsi çərçivəsində hasil edilən “mavi yanacağın” Bolqarıstana nəqlini nəzərdə tutur. “Bulgargaz EAD” dövlət şirkəti “Şahdəniz-2” yatağından 1 milyard kubmetr qazın tədarükü üçün “Şahdəniz” konsorsiumu ilə müqavilə imzalayıb. Azərbaycanın təbii qazı Bolqarıstanın tələbatının 25-30 %-ni ödəyə biləcək. Ümumi uzunluğu 182 kilometr olan boru kəmərinin 150 kilometrlik hissəsi Bolqarıstan ərazisindən keçir. Boru kəmərinin illik ötürücülük qabiliyyətinin 3-5 milyard kubmetr olacağı gözlənilir. Bolqarıstandan başqa, İtaliya, Serbiya, Macarıstan, Rumıniya və bir sıra Avropa ölkələri də qazla bağlı problemlərini Azərbaycan hesabına çözməkdə maraqlıdırlar. Bu xüsusda 48-ci Beynəlxalq Çernobbio Forumunda çıxışı zamanı prezident İlham Əliyev mühüm açıqlamalar verib. Həmin çıxışında prezident qeyd etdi ki, Azərbaycanın enerji strategiyasında neftlə yanaşı, qaz yataqlarının da istismara verilməsi mühüm yer tutur: “Bizim qaz ehtiyatımız 2,6 trilyon kubmetrə bərabərdir. Azərbaycan Respublikası son 10 il ərzində qonşu ölkələr bazarında etibarlı təchizatçı kimi tanınır. Bizim “Cənub Qaz Dəhlizi” adlandırdığımız üç boru kəməri inteqrasiya edilmiş 3500 kilometrlik boru kəmərləri sistemidir. “Transadriatik” (TAP) boru kəməri İtaliyaya qədər uzanır. “Transanadolu”nun (TANAP) ötürmə qabiliyyəti 16 milyard kubmetr, TAP-ın ötürmə qabiliyyəti isə 10 milyard kubmetrdir. Qaza olan ehtiyacları nəzərə alaraq hazırda TANAP-ın ötürmə qabiliyyətini 32 milyard kubmetrə, TAP-ın ötürmə qabiliyyətini isə 20 milyard kubmetrə çatdırmaq nəzərdə tutulur”. Bu fonda bəllidir ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayandan sonra 10-dan çox ölkə qaz ixracının artırılması, yaxud ixraca başlanılması ilə bağlı Azərbaycana rəsmi müraciət edib. Bu da Azərbaycanın təbii qazına olan tələbatın artdığını göstərir. Bu xüsusda prezident İlham Əliyev çıxışında bildirib ki, artan ehtiyacları ödəmək məqsədilə ikitərəfli əməkdaşlığın, əlaqələrin, münasibətlərin daha da möhkəmləndirilməsinə, inkişafına ehtiyac var. Bu baxımdan Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında enerji ilə bağlı dialoqa start verilməsi təqdirəlayiqdir. Beləliklə, Azərbaycanın enerji sahəsində məqsədyönlü fəaliyyəti onu regional enerji mərkəzinə çevirib. Onu da xatırladaq ki, Avropa Komissiyası iyul ayında Azərbaycanla təbii qazın idxalını 2027-ci ilə qədər ildə ən azı 20 milyard kubmetrə çatdırmaq üçün anlaşma memorandumu imzalayıb.
Ramil QULİYEV
