Avropada real vəziyyət burada enerji sarıdan problemlərin miqyasının böyüməkdə olduğunu göstərir. Səbəb Rusiya neft və qazının Avropaya ixrac həcminin azalmaqda davam etməsidir. Bu şəraitdə İran Avropa enerji bazarlarında yaranan boşluğu doldurmağa cəhd edir və təbii ki, bu da Rusiya tərəfindən birmənalı qarşılanmır.
Hələlik isə görünən budur ki, İran Rusiyanın narahatlığının fərqində olmaq istəmir. İranın neft naziri Cavad Ouci bu fonda qeyd edir: “Dünyanın neft istehsal edən ölkəsi kimi hər zaman beynəlxalq bazarlara neft və qaz çıxarmağa hazırıq. İran dünyada yaranmış enerji böhranının aradan qaldırılmasında və təbii qazın qiymətinin sabitləşməsində mühüm rol oynamağa hazırdır”. O bildirib ki, enerji təhlükəsizliyini təmin etmək maqsədilə İran Avropada yaranan təbii qaz böhranını sabit vəziyyətə sala bilər. Bir daha qeyd edək ki, Rusiya iqtisadi sanksiyalara cavab olaraq Avropaya təbii qaz ixracını dayandırıb. Bununla əlaqədar bir sıra Avropa dövlətləri qışın yaxınlaşmasını nəzərə alaraq təşviş keçirir. İranın neft naziri məhz bu durumda Avropaya yardım etməyə hazır olduqlarını bildirib. Lakin məsələnin digər tərəfi ondan ibarətdir ki, İran özü də sanksiyalar altındadır və dünya bazarına çox az miqdarda neft ixrac edə bilir. Bunu nəzərə alan Cavad Ouci deyib ki, “nüvə proqramı” barədə aparılan danışıqlarda razılıq əldə olunsa, İran dünya bazarına daha çox miqdarda neft çıxarar. Bunun nəticəsində Avropada enerjidaşıyıcıların qiyməti davamlı olaraq sabit qalar. Beləliklə, İran Rusiya ilə Ukrayna arasında baş verən hərbi münaqişədən faydalanmağa çalışaraq, ilk növbədə, Avropaya enerji ixrac etməyi planlaşdırır. Lakin ABŞ-İran münasibətlərinin gərginliyi və Avropanın rəsmi Vaşinqtona daha çox meyl etməsi İranın siyasi addımlarının uğurlu olacağını şübhə altına alır. Buna baxmayaraq, İran diplomatiyası gərgin fəaliyyət göstərir ki, bu da rəsmi Tehranın müəyyən müddətə Avropa bazarlarına enerji resursları ixrac etməsi ehtimalının artdığını göstərir. Hər halda, bu gün Avropa təcili olaraq qış aylarına kimi enerji problemini həll edib Rusiyadan asılılığına son qoymaq istəyir. İran isə Avropanın tələbatını ödəməyə hazır olduğunu bildirir. Deməli, yaxın günlərdə Qərb dövlətləri ilə İran arasında hansısa bir razılaşmanı gözləmək olar. Hələlik tərəflər arasında danışıqlar davam edir. Bu siyasi prosesin nə ilə nəticələnəcəyini zaman göstərəcək. Lakin onu da yaddan çıxarmaq olmaz ki, İranla Rusiya arasında da yaxın əlaqələr mövcuddur. Rusiyanın təzyiq etdiyi ölkələrə İranın yardım etməsi rəsmi Moskvanın yəqin ki, xoşuna gəlməyəcək. Elə bu səbəbdən Rusiyanın İrana qarşı müəyyən gedişlər edəcəyi gözlənilir. Çünki İran Rusiyanın Avropaya qarşı tətbiq etdiyi enerji təzyiqlərini heçə endirə bilər. Halbuki, Rusiya bu təzyiqləri gücləndirməyə çalışır. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bu fonda qeyd edir ki, ölkəsindən Avropaya qaz nəqli yaxın perspektivdə mümkünsüz görünür: “Şimal axını-1” vasitəsilə qaz tədarükü ilə bağlı problemlər Avropa boru kəmərinin işləməsinə mane olan sanksiyaları aradan qaldırana qədər davam edəcək. Qazın kəmərə vurulmasında problemlər, Almaniya və Böyük Britaniya da daxil olmaqla, Qərb dövlətlərinin ölkəmizə və bir sıra şirkətlərə tətbiq etdiyi sanksiyalar səbəbindən yaranıb. Qazın vurulması ilə bağlı problemləri yarada biləcək başqa səbəblər yoxdur”. Dmitri Peskovun sözlərinə görə, hazırda fəaliyyətdə olan bir aqreqat qalıb: "Sanksiyalar ucbatından boru kəmərinə texniki xidmətin göstərilməsi qeyri-mümkün olub. “Şimal axını-1”-in bütün işi sıradan çıxmağa yaxın olan bir aqreqat üzərində qurulub".
Rusiyanın energetika naziri Nikolay Şulqinov Vladivostokda keçirilən “VII Şərq İqtisadi Forumu”nda qeyd edib ki, Avropa hətta 2027-ci ilə qədər Rusiya qazından imtina edə bilməyəcək. Onun sözlərinə görə, tam imtina Avropa İttifaqı sənayesinin, o cümlədən kimya sənayesinin dayanmasına gətirib çıxaracaq. Onun fikrincə, qarşıdan gələn qış fəsli işlərin real vəziyyətini göstərəcək. Avropa yalnız maye qaz (LNG) istehsalını artıran ABŞ-a arxalana bilər. Amma ABŞ-dan Avropaya qaz nəqli olduqca baha başa gəlir: “Rusiya həmçinin LNG tədarükünü artırmaq və Çinə boru kəmərləri çəkməklə qaz hasilatını saxlamağı planlaşdırır. Uzunmüddətli planlaşdırma yalnız “Sibir-2”nin ildə 50 milyard kubmetr əlavə həcm təmin edəcəyini nəzərdə tutur. 2030-cu ilə qədər LNG istehsalında əhəmiyyətli artım gözlənilir. Hazırkı mərhələdə bu rəqəm 30 milyondursa, gələcəkdə istehsalın 80-100 milyona qədər artırılması nəzərdə tutulur”. Avropaya qaz nəqlini azaldan Rusiya Çinə ixracı artırmaqla itkilərini kompensasiya etməyə çalışır. Artıq Rusiyanın “Qazprom” şirkəti və CNPC (Çin Milli Neft-qaz Korporasiyası) Çinə qaz tədarükü üçün ödənişlərin rubl və yuanla həyata keçirilməsi barədə razılığa gəliblər. Çinə qaz tədarükü üzrə ödənişlərin ölkələrin milli valyutaları - rubl və yuanla aparılması da razılaşdırılıb. Məlumata görə, “Qazprom”un rəhbəri Aleksey Miller yeni ödəniş mexanizmini qarşılıqlı faydalı və etibarlı həll yolu adlandırıb. Onun fikrincə, bu, hesablamaları sadələşdirəcək, Rusiya və Çin iqtisadiyyatlarının inkişafına təkan verəcək, həmçinin digər şirkətlər üçün nümunə olacaq. Çinlə əməkdaşlığın genişlənməsi şəraitində Rusiya enerji faktoru ilə Avropaya daha asan təzyiq edə bilir. Amma indi İran Kremlin bu planlarını poza bilər. Hesab edilir ki, bunun qarşısını almaq üçün Rusiyanın İrana Cənubi Qafqaz, Xəzər dənizi və Orta Asiyada təzyiqlərinin artması gözləniləndir. Hazırda Rusiya Xəzərdə ən güclü donanmaya sahibdir, İran isə gücünü ona çatdırmağa çalışsa da istədiyi nəticəni əldə edə bilməyib. İranın Qafqaz siyasəti regionun aparıcı ölkəsi olan Azərbaycanla vaxtaşırı problemlərə səbəb olur. Bu halda Rusiya və Azərbaycan birlikdə regionda iranı tam sıxışdırıb çıxarmasına əsas yaradır. Bura Türkiyə faktoru da əlavə edilməlidir. Orta Asiyada da Rusiya İranın təsir gücünün artmasına qarşıdır. Hesab edilir ki, İranın Avropaya qaz nəqli cəhdləri artsa, Kreml bu məkanlarda İranın sıxışdırılıb çıxarılması prosesini sürətləndirəcək.
Tahir TAĞIYEV
