Rusiya-Ukrayna müharibsi dünyada siyasi müstəvidə yenidən təşkilatlanma ilə müşayiət edilməkdədir və bu sıraya Avropa da daxildir. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, Avropa liderləri Avropa Siyasi Birliyinin yaradılması üçün oktyabrın 6-da Praqada görüşəcəklər.
“The Guardian” qəzetinin məlumatına görə, Avropa İttifaqı (Aİ) sammitinə dəvət olunanlar arasında Gürcüstan, Ukrayna, Moldova kimi quruma üzvlük üçün müraciət edən bir çox ölkələr də var. Tədbirə üzv olmayan, üzvlük üçün müraciət etməyən ölkələr – Azərbaycan və Ermənistan da tədbirə dəvət olunub.
Avropa Siyasi Birliyinin yaradılmasını Fransa prezidenti Emmanuel Makron təklif edib. Birlik Aİ-yə üzvlük perspektivlərini nəzərdən keçirən dövlətlərlə qarşılıqlı əlaqələrin formatını təsdiqləyir. Azərbaycan Aİ-nin “Şərq Tərəfdaşlığı” təşəbbüsünün iştirakçısıdır. Lakin Aİ və Azərbaycan arasında beş ildir danışıqlar getsə də, saziş indiyə kimi imzalanmayıb. Bununla belə, müvafiq mətnin 90 faizindən çoxu razılaşdırılıb. Yeni sazişin imzalanması ilə bağlı danışıqlar 2017-ci ildə başlayıb. 1996-cı il tarixli tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq haqqında sazişi əvəz edəcək yeni sənəd daha əhatəli olacaq və burada Azərbaycanın istəkləri tam nəzərə alınır. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan Avropa İttifaqından bərabərhüquqlu əsasda əməkdaşlıq tələb edir və bu da indiyə kimi Qərbdə bəzi qüvvələr tərəfindən narazılıqla qarşıanıb. Lakin Bakı da dediyindən dönməyib və belə görünür ki, istəyinə nail olur. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, 1990-cı illərin əvvəllərində Qərblə sıx əlaqələr qurmağa qərar verən Bakı 1996-cı ildə Avropa İttifaqı ilə Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq sazişinə imza atıb. Amma Azərbaycan başqa postsovet ölkələrdən fərqli olaraq, İttifaqa üzvlük perspektivini nəzərdən keçirməyib. 2010-cu ildə Azərbaycan Avropa İttifaqı ilə Assosiasiya sazişi üzrə danışıqlara başlasa da, bu sənəddən imtina edərək 2017-ci ildən bəri müzakirə olunan strateji əməkdaşlıq sazişinə üstünlük verib. Bu da səbəbsiz deyil. Azərbaycan uzun müddətdir ki, bloklara meylli olmadığını nümayiş etdirir. Bu səbəbdən Moldova, Ukrayna və Gürcüstandan fərqli olaraq, o, Avropa İttifaqı ilə Assosiyasiya sazişindən imtina edib ikitərəfli sazişlərə üstünlük verir. Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərdə xüsusi rolunu vurğulayanlar Bakının Aİ ilə enerji təhlükəsizliyinə dair ayrıca sənəd imzalayan yeganə “Şərq Tərəfdaşlığı” ölkəsi olduğunu göstərir. Qeyd edildiyi kimi isə, ölkəmiz 2017-ci ildən bəri müzakirə olunan strateji əməkdaşlıq sazişinə üstünlük verir. Amma bu vaxta qədər sazişin imzalanmasını əngəlləyən başlıca faktor Avropa İttifaqının Azərbaycanı bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi görmək istəməməsi olub. Bunu da Azərbaycan qəbul etməyib. Azərbaycan diqtə əsasında hərəkət etmək niyyətində olmadığı üçün Avropa İttifaqı ilə sazişi indiyə kimi razılaşdırmayıb. Sonda Avropa Azərbaycanın mövqeyini nəzərə aldığından ölkəmiz qurumla istədiyi şərtlər əsasında müqavilə ilə bağlı danışıqların tezliklə yekunlaşacağına dair nikbin bəyanatlar verir. Onu da qeyd edək ki, 2008-ci ildə Bakı Avropa İttifaqının “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramına qoşulmaqla siyasi, iqtisadi əməkdaşlığı daha da genişləndirib və qarşılıqlı əməkdaşlıq keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub.
İndi Azərbaycan iqtisadi, siyasi, geosiyasi, energetik müstəqilliyini qoruyub saxlayaraq Avropa İttifaqı ilə strateji tərəfdaş olmağa hazırdır. Bu fonda Azərbaycan kimi müstəqil siyasət yürüdən ölkəni Aİ Avropa Siyasi Birliyində də görmək istəyir. Ölkəmizə bununla bağlı mübvafiq dəvət göndərilib. Hakim Yeni Azərbaycan Partiyasından (YAP) deputat Aydın Mirzəzadə düşünür ki, dəvət varsa, Azərbaycan orada iştirak edəcək. Deputat bildirib ki, sonrakı addım təşkilatın qarşısına nə məqsədlərin qoyulmasından asılıdır: “O, əməkdaşlıq, ərazi bütövlüyünün dəstəklənməsi, beynəlxalq hüququn prioritetliyi, milli maraqların qorunması, ticarət, humanitar əlaqələr, dünyanı inkişafa aparan prinsiplərin elan və tətbiq edildiyi təşkilat olarsa, Azərbaycan bu təşkilatın üzvü ola bilər”. Deputat deyir ki, əgər bu, hansısa bir ölkəyə və yaxud da hansısa ölkələr qrupuna yönəlik bir təşkilat olacaqsa, Azərbaycanın ona qoşulacağına inanmır: “Amma Azərbaycanın dəvət edilməsi onu göstərir ki, Avropa məkanı Azərbaycanla əməkdaşlıqda maraqlıdır. Bu gün Azərbaycan tək regionun deyil, dünyanın da əsas siyasi fəal ölkələrindən biri kimi götürülür”. Digər ekspertlər də bu fikirdədir ki, Azərbaycanın Praqada keçiriləcək görüşə dəvət alması müsbət bir hadisədir. Bu, Azərbaycana marağın yüksəldiyini göstərir. İndilikdə, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan Aİ ilə “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramı çərçivəsində sıx əməkdaşlıq edir. Bu proqram 2009-cu ildə altı keçmiş sovet respublikasının (Azərbaycan, Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Ermənistan və Belarus) Aİ ilə daha sıx inteqrasiyası məqsədilə yaradılıb. Gürcüstan, Moldova və Ukrayna artıq Aİ ilə assosiasiya sazişlərini imzalayıb. Üstəlik, Ukrayna və Moldova hazırda namizədlik statusu da daşıyır. 2017-ci ildə isə Ermənistanla tərəfdaşlıq sazişi imzalanıb. Həmin ildən Azərbaycanla da eyni danışıqlar başlasa da, bu sazişin nə vaxt imzalanacağı bilinmir. Belarus isə qurumla danışıqları dayandırıb. Lakin Azərbaycan Avropa ilə müvafiq sazişləri bərabərhüquqlu əsasda əməkdaşlıq şərtləri altında imzalamağa hazır olduğunu da dəfələrlə diqqətə çatdırıb.
Nahid SALAYEV
