Ermənistanda baş verən son hadisələr bir daha təsdiq edir ki, bu ölkə Azərbaycanla normal münasibətlər qurmadan hər hansı inkişaf perspektivlərinə malik ola bilməyəcək. Azərbaycanla davam edən qarşıdurma Ermənistanı həm əhalisiz ölkəyə çevirir, həm də inkişafdan məhrum edir.
Bunu Ermənistandan artan mühacirət fonunda da aydın sezmək olar. “Sputnik Armenia” portalının əməkdaşı Janna Poqosyan baş verənlərlə bağlı yazır: “44 günlük müharibədən sonra ekspertlər Ermənistandan mühacirətin artacağını proqnozlaşdırırdılar. Bu, 2021-ci ilin fevralında Rusiya Ermənistanla hava sərhədini bir ay müddətinə açan zaman yaranan ajiotajla təsdiqləndi. Adi vaxtlarda 70-90 min dram (140-180 dollar) olan biletlərin qiyməti 300-400 min drama (620-830 dollar) qədər qalxdı. Buna baxmayaraq, fevral ayında “Zvartnots” hava limanı Rusiyaya gedənlərlə dolu idi. Digər aylarda da miqrasiya tendensiyası davam etdi və təkcə hava limanında deyil, həm də Şengen vizasının işlədiyi ölkələrə və ABŞ-a getmək üçün sənədlər hazırlayan viza mərkəzlərinin önündə növbələr var idi. Hətta bəzi ölkələrin səfirlikləri, məsələn, Yunanıstan Ermənistan vətəndaşları üçün uzunmüddətli viza almaq prosesini asanlaşdırdı. Əgər koronavirus pandemiyasından əvvəl 15 iş günü ərzində viza verilirdisə, indi Yunanıstan səfirliyi cəmi 2-3 iş günü ərzində viza verə bilər”. Poqosyan qeyd edir ki, bu ilin ilk 9 ayında Ermənistanı 103 min nəfər tərk edib və geri qayıtmayıb. 2017-ci ilin ilk 9 ayında Ermənistanı 75 min nəfər, 2018-ci ildə 42 min, 2019-cu ildə isə 36 min nəfər tərk etmişdi: “Rəqəmlər onu göstərir ki, inqilabdan sonra miqrasiya faizi azalmışdı. Amma indi mənzərə başqadır və bunu birmənalı demək mümkün deyil. Səbəb inqilabdan gözləntilərin özünü doğrultmamasıdırmı, müharibə və ya müharibədən sonrakı xaosla bağlıdırmı? İrəvanın “Zvartnots” hava limanında Rusiya istiqamətləri hələ də doludur. İnsanların sadəcə işləməyə getmədiyini güman etmək olar. Müstəqillikdən sonra 30 il ərzində (1991-2020) Ermənistana köçənlərin sayı ilə ölkədən gedənlərin sayı arasındakı fərq mənfi 1 milyon 250 min nəfərdir”. Bununla yanaşı, indi belə bir məqama da diqqət edilir ki, Ermənistan Azərbaycanla qarşıdurma
yoluna davam etsə, xüsusən də Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müqavimət göstərsə, bu ölkədən köç daha geniş xarakter alacaq. Bunu Rusiya Dövlət Dumasının MDB işləri, Avrasiya inteqrasiyası və həmvətənlərlə əlaqələr komitəsinin sədri Leonid Kalaşnikov da istisna etmir: “Üçtərəfli görüşlər çərçivəsində Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələlər həllini tapmalıdır. Yalnız Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan istənilən çətin məsələni həll edə bilər. Məsələnin Avropa İttifaqı kimi mühüm beynəlxalq struktur çərçivəsində həlli, təbii ki, yaxşı təşəbbüsdür, hər halda, Minsk Qrupu bura qarışmır. Amma hansısa irəliləyişin olacağını düşünmürəm. Tərəflər Aİ-nin sədri ilə görüşüb, onun sülh prosesini dəstəkləməsi barədə sözlərini eşidəcəklər, vəssalam. Əsas iş isə Rusiya, Azərbaycan və Ermənistanın üzərinə düşür. Müəyyən kompromislərə getmək lazım gələcək, amma qonşuların başqa yolu yoxdur. Başqa yol müharibədir. Qərbçilərə baxanda, burada ən obyektiv “hakim” Rusiyadır. Regiondakı gərginlik, tez olmasa da, aradan qaldırılacaq”. Hesab edilir ki, Ermənistanın müharibə yolunu seçməsi ölkədən miqrant axınına yeni güclü təkan verəcək.
Məsələ ilə bağlı Ermənistanın “Qraparak” nəşrində yer alan fikirlər də olduqca maraqlıdır: “İndi Zəngəzurda baş verən hadisələr bəziləri üçün xoşagəlməz sürpriz ola bilər və bəziləri türkün Gorus-Qafan yolunda peyda olacağını ən pis yuxularına belə təsəvvür edə bilməzdilər, lakin Nikol Paşinyanın addımları aydın istiqamət və məntiqə malikdir. Bunları yan-yana qoyduqda məlum olur ki, “ağrılı güzəşt”lər yolunda böyük maneələrin olmaması üçün hər şey edilib. Bu addımlar arasında Zəngəzurun icma başçılarının həbsi də var. Bundan başqa, yayda, avqustun 13-də hərbçi Jirayr Poqosyan 1-ci ordu korpusunun komandiri vəzifəsindən azad edildi. Poqosyanın könüllü şəkildə tutduğu vəzifədən uzaqlaşması üçün Ermənistan hakimiyyəti böyük səylər göstərib”. Nəşr eyd edir ki, hakimiyyət bu kimi addımlarla Zəngəzurda hərbi qarşıdurma risqinin qarşısını almağı düşünür. Çünki belə qarşıdurma Ermənistan üçün yeni itkilər və yeni köç dalğası deməkdir. Rusiyalı iqtisadçı Aleksandr Razuvayev bildirir ki, yeni köç dalğası Ermənistan iqtisadiyyatı üçün fəlakət deməkdir: “Beynəlxalq turizm və əmək miqrantlarından asılı olan Ermənistan iqtisadiyyatı COVİD-19 pandemiyasından əziyyət çəkməkdə davam edir. Ermənistanın əsas turistləri Rusiyadan idi, lakin İrəvanda keçirilən antirusiya mitinqlərindən sonra ora getmək istəyənlərin sayı xeyli azalacaq. O da qeyd edilməlidir ki, neft qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldi və spot qaz qiymətləri tarixi rekordları qırdı. Bu durumda Azərbaycan xammal ixracatçısı kimi yeni rəqabət üstünlükləri əldə edib”. Ekspert bildirir ki, Ermənistanda əks vəziyyət olduğundan, bu ölkə iqtisadi sahədə də zəifləyir. Bu halda Ermənistanın Azərbaycanla qarşıdurmaya getməsi İrəvana yeni problemlər və məğlubiyyətdən başqa heç nə vəd etmir.
Samirə SƏFƏROVA
