Böyük sayda soydaşımızın yaşadığı İranda iyunun 18-də keçiriləcək prezident seçkilərində 7 nəfərin namizədliyi təsdiqlənib. İranın seçkilərə nəzarət qurumu olan Nəzarət Şurası bəzi tanınmış namizədlərin seçkilərdə iştirakına qadağa qoyub. Bununla ölkədə iyunun 18-də keçiriləcək prezident seçkilərində iştirak etmək üçün, ədliyyə sisteminin rəhbəri İbrahim Rəisi də daxil olmaqla, yeddi namizəd təsdiqlənib.
Seçkilərdə iştirakına Nəzarət Şurası tərəfindən icazə verilən Rəisi ən çox tanınan namizədlər sırasındadır və ali ruhani lider Ayətullah Əli Xamneyinin yaxın müttəfiqidir. Dövlət televiziyası digər namizədlər arasında keçmiş nüvə müzakirəçisi Səid Cəlili, İnqilab Keşikçilərinin keçmiş komandiri Möhsün Rezayi, keçmiş millət vəkili Əli Rza Zəkani, millət vəkili Əmir Hüseyni Qazizadə, keçmiş vilayət valisi Möhsün Mehralızadə və İran Mərkəzi Bankının hazırkı başçısı Əbdülnasir Hemmatinin də olduğunu bildirib. Şura prezident Həsən Ruhaninin müttəfiqi, mühafizəkarlardan olan keçmiş parlament sədri Əli Laricaninin namizədliyini irəli sürməsini qadağan edib. Eyni zamanda, şura praqmatist birinci vitse-prezident Eşhaq Cahangir və keçmiş prezident Mahmud Əhmədinejadı da diskvalifikasiya edib. Son illər sərt xətt tərəfdarı imicini daha mərkəzçi bir istiqamətə çevirməyə çalışan Əhmədinejad hökuməti səhv idarəetmədə tənqid edib. 2017-ci ildə ölkənin ali ruhanı lideri Ayətullah Əli Xamneyinin Holokostu inkar edən Əhmədinejadın prezidentliyə namizədliyinə qadağa qoymasına baxmayaraq, o həmin vaxt da qeydiyyatdan keçmişdi. Konstitusiyaya nəzarət edən Nəzarət Şurası nəticədə onu diskvalifikasiya etmişdi.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, İran həm də milyonlarla etnik azərbaycanlının yaşadığı ölkədir. Bəs, bu namizədlər İran azərbaycanlılarına nə vəd edir? İran Azərbaycanından olan və hazırda Türkiyədə yaşan ekspert jurnalist Taha Kermani bildirir ki, “yaxşı-doğru” bir dəyişiklik gözlənmir. O qeyd edir ki, namizədlərdən ancaq Möhsün Mehrəlizadə İranda yaşayan türkdillilərin səsini qazanmaq üçün onların problemlərini öz kampaniyasında səsləndirə bilər: “İranda sosial iqtisadi durum o qədər gərgindir ki, insanlar hansısa vədə inanmır”. Taha Kermani onu da vurğulayır ki, namizədlər arasında ən çox İbrahim Rəisi şanslı sayılır. Ekspert bildirir ki, onun İranin dini lideri Əli Xamneyi ilə sıx əlaqələri var. O, 2017-ci il seçkisində indiki prezident Həsən Ruhani ilə mübarizə aparıb. Rəisi seçkilərdən sonra ədliyyə naziri təyin edilib. 1990-cı illərdə Azərbaycanın İrandakı səfirliyində çalışmış siyasi şərhçi Sədrəddin Sultan deyir ki, ümumiyyətlə, İranda prezidentlik institutu formaldır: “Prezidentin təmsil olunduğu hökumət formal, görüntü yarandan bir şeydir. İranın dövlət protokoluna görə prezident ölkənin ikinci adamıdır, ali dini lider isə birinci adamdır. Ölkənin təhlükəsizlik orqanları, güc strukturları - hamısı Xameneyinin arxasındadır. Ona görə də prezident hansısa qərar verməkdə, islahat aparmaqda zəifdir”. Ekspert qeyd edir ki, İranın daxili siyasəti kimi, xarici siyasətini də ali dini liderin ofisi müəyyənləşdirir.
Taha Kermani də bildirir ki, ABŞ-ın yeni prezidenti Co Baydenin İrana qarşı sanksiyalar məsələsinə yenidən baxılması, nüvə razılaşmasına qayıdılacağı haqda vədləri yerli hakimiyyəti rahatladıb. İndi İranın qorxusu yerli etirazların alovlanmasındandır: “İranda iqtisadi böhran var. İnsanlar narazıdır. Biz keçən illərdə də şahidi olmuşuq ki, istənilən iqtisadi tələblərlə başlayan etirazlar sonradan siyasi tələbli, geniş, kütləvi aksiyalara çevrilir. Bu etirazlara nəzarət etmək çətindir. İndi İranın ən dəhşətli yuxusu bu cür etirazların yenidən alovlanmasıdır”. Nisbətən mötədil sayılan indiki prezident Həsən Ruhani iki dəfə ardıcıl prezident olduğundan namizədliyini verə bilməz. Onun mütəfiqlərinin isə namizədliyi təsdiqlənməyib.
Cənubi Azərbaycandan olan siyasi fəal Əjdər Tağızadə isə qeyd edir ki, 1979-cu ildə İslam Respublikasının təsisindən bəri seçkilərin hərəkətli bir şəkildə keçirilməsi İran hakimiyyəti üçün xüsusi önəm daşıyıb: “Ayətullah Xomeyni gələr-gəlməz, bu seçkilər məsələsində çox israrlı oldu. Bunu çox vurğulayırdı. Bu 42 il içində də rejim çalışıb ki, hər zaman seçkilər hərəkətli olsun. Xamneyi də həmişə bunda israrlı olub. Onların dili ilə desək, nizamın təravət və diriliyini qorumaq üçün millət gərək həmişə sandıq başında olsun. Xamneyi də deyir ki, kimə səs verirsiniz verin, amma sandığa gəlin. Əsas budur - sandığa gəlmək, yəni nizamı qəbul etmək. Hazırda hakimiyyətin süzgəcindən keçənlərin bir çoxunun namizədliyi qəbul edilir. Bu namizədlərin hamısı bu nizamı və bu çərçivəni qəbul edir. Amma buna baxmayaraq, bu namizədlərin arasından seçilən prezidentin də heç bir ixtiyarı olmur. Bugünə qədər seçilən prezidentlərin hamısı ən sonda deyiblər ki, bizim bir ixtiyarımız yox idi. Bunlar ali dini liderin işçisi kimi gəlirlər”. Siyasi fəal əlavə edir: “Ölkənin iqtisadiyyatı çöküb. Narazılıq həddən artıqdır. Qadını, işçisi, müəllimi və təqaüdçüsü hər gün etiraz keçirir. Azərbaycanda və İranın tamamında illərlə, aylarla maaş almayanlar etiraz edir. Bu dəfə rejim özünü çox təhlükədə görür ki, əhali seçkiyə qatılmasa, hansı çətinliklər baş verəcək. Odur ki, çalışır xarici güclərdən dəstək alsın və ya Vyanada gedən bu nüvə danışıqlarına bel bağlayıb”.
Nahid SALAYEV
