Bu günlərdə İranda uran filizini təmizləmək üçün yeni təkmilləşdirilmiş “IR-9” tipli sentrifuqların sınaqlarına başlanılıb. İran Atom Enerjisi Təşkilatının sözçüsü Bəhruz Kamalvəndi yeni avadanlığın bütövlüklə yerli istehsal olduğunu, müasir standartlara uyğun gəldiyini vurğulayıb.
Qeyd edək ki, İran nüvə proqramına dair Müştərək Əhatəli Fəaliyyət Planından 2018-ci ildə ABŞ-ın çəkilməsindən sonra İran nüvə müəssisələrində yeni təkmilləşdirilmiş sentrifuqların tətbiqinə başlayıb. Bu il aprelin 1-dən isə Natanz şəhərindəki yeraltı müəssisədə uran filizinin təmizlənməsi “İR-2m” tipli senrtifuqlar vasitəsilə həyata keçirilməyə başlayıb. Baş verənlərə İsrail, ABŞ tərəfindən ciddi etirazlar edilir. İsrail Müdafiə Nazirliyinin Strateji Planlaşdırma Departamentinin rəisi, general Tal Kalman bu fonda bildirib ki, İsrail İranın bütün nüvə proqramını məhv etmək imkanındadır. O qeyd edib ki, İsrail İranla dörd istiqamətdə işləyir. Bunlardan birincisi “ekstremist rejimlə” mübarizədir: “Nə qədər ki bu rejim İrana nəzarət edir, İsrail böyük problemlərlə qarşılaşacaq”. İikinci istiqamət nüvə proqramıdır, üçüncüsü İranın hərbi potensialıdır, dördüncüsü isə İranın regional hökmranlığa can atmasıdır: “Bu problemlər İsrail üçün misli görünməmiş çağırışlar təşkil edir. İran rejimi ilk növbədə öz stabilliyini sığortalamaq üçün nüvə silahı əldə etməyə can atır, lakin İsrail üçün bu, ekzistensial məsələdir”.
Tal Kalman onu da deyib ki, İsrail bu vaxta qədər İrana nüvə silahı əldə etməyə imkan verməyib: “İran xalqı rejimin nüvə proqramını inkişaf etdirmək marağına görə çox yüksək bədəl ödəyəcək, lakin mən hesab edirəm ki, problem təkcə İsrailə aid deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin problemidir”. Qeyd edək ki, qırıcı təyyarə pilotu olan Tal Kalman bu yaxınlarda Müdafiə Nazirliyinin Strateji Planlaşdırma Departamentinin rəisi təyin edilib. Departamentin vəzifəsi İrana qarşı mübarizədir. Hazırda baş verənlər İran və İsrail arasında gərginliyin artmaqda davam etdiyini göstərir. Bu da tərəflər arasında savaşı istisna etmir. Amma belə vəziyyətdə tərəflərin aralarındakı problemi dinc yolla çözməsi də mümkün sayılır. Bunun üçün tərəfləri bir araya gətirəcək ölkələrdən biri kimi Azərbaycanın adı da getdikcə daha çox hallanmaqdadır. Azərbaycanın iki ölkə arasında vasitəçi ola biləcəyinə dair artıq İsraildə müəyyən fikirlər səslənir. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da İsrailin "Israel Hayom" nəşrinə müsahibəsində bu məsələyə toxunub. O, “Siz Azərbaycanın İsrail və İran arasında vasitəçilik imkanlarının olmasına inanırsınızmı" sualını cavablandırarkən bildirib: "Biz Yaxın Şərq regionunda vəziyyətin inkişafını diqqətlə izləyirik. Biz həmişə sülh və sabitliyin bərqərar olmasına çağırış edirik. Biz qəti şəkildə əminik ki, bu, bütün regionun inkişafı və çiçəklənməsinə töhfə verəcək. Biz regional və qlobal səviyyələrdə həmişə təhlükəsizlik və əməkdaşlığa töhfə verməyə hazırıq". Burada qeyd edək ki, Azərbaycanla münasibətlər İsrail üçün ən unikal və çox vacib məsələlərdən biridir. "Israel Hayom" qəzeti də yazır ki, əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlar olan dünyəvi Azərbaycan dövləti İsraili özünə ən yaxın ölkələrdən və şübhəsiz, regionda strateji baxımdan ən əhəmiyyətli dövlətlərdən biri hesab edir. Məqalədə qeyd olunur ki, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı bütün dünya bu iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın effektiv olmasını gördü: “Azərbaycanın bu müharibədə qazandığı parlaq Qələbədə İsrail silahlarının, o cümlədən “Lora” ballistik raketinin və “Harop” zərbə pilotsuz uçuş aparatlarının köməyi az olmayıb. Bu müharibə dövründə Azərbaycan İsrail cəmiyyətindən real dəstək alıb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən yüksək texnologiyalardan və yüksək dəqiqlikli silahlardan, o cümlədən İsraildə istehsal edilmiş pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edilməsi döyüş meydanında hərbi qələbəyə nail olmaqda mühüm rol oynayıb. Ölkələrimiz arasında siyasət, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində sıx əməkdaşlıq hər iki tərəf üçün faydalıdır”.
İsraillə yanaşı, Azərbaycanın İranla da münasibətləri yüksək səviyyədədir. Siyasi, iqtisadi əlaqələr getdikcə güclənir. Tərəflər “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi kimi mühüm layihə həyata keçirir. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, yaxın gələcəkdə Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 200 milyard dollar olacaq. Bu əlaqələrin genişlənməsi isə tranzit yolların qısalmasını və yüklərin mənzil başına tez çatdırılmasını tələb edir. Bu günlərdə Süveyş kanalında baş verən hadisə isə onu göstərdi ki, “Şimal-Cənub” dəhlizi Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət əlaqələrində olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan və İran bunu inkişaf etdirir. Bu kimi layihələr fonunda İranın İsraillə savaş aparması, ABŞ-la ziddiyyətlər yaşaması Tehran üçün də sərfəli deyil. Bu səbəbdən Tehranın Azərbaycanın vasitəçiliyi ilə İran-İsrail dialoquna müsbət yanaşması tamamilə mümkün hesab edilir.
Nahid SALAYEV
