Qardaş Türkiyədə İstanbul kanalı layihəsi ətrafında yaranan qalmaqal səngimir. Bu haqda danışmazdan öncə qeyd edək ki, Bosfor boğazı ilə paralel olaraq Mərmərə və Qara dənizi birləşdirəcək və uzunluğu 50 kilometr olacaq İstanbul kanalı layihəsi uzun illərdir gündəmdədir.
Türkiyə hökuməti bildirir ki, bu nəhəng kanal sayəsində İstanbulda ikinci boğaz olacaq. Kanalın dərinliyi 25 metr, eni isə 150 metr təşkil edəcək. İri gəmi və tankerlərin keçəcəyi bu yeni boğaz layihəsi geniş mübahisələrə səbəb olub. Bir çox memarlar İstanbulun oxşar layihənin həyata keçirildiyi Nyu-Yorkla müqayisəsini düzgün hesab etmir və kanalın inşasının böyük problemlər doğuracağını söyləyir. Amma əsas mübahisə Montrö konvensiyası ilə bağlıdır. Qeyd edək ki, son zamanlar sosial şəbəkələrdə, İstanbul kanalı layihəsi reallaşarsa, 1936-cı ildə İsveçrənin Montrö şəhərində imzalanmış sazişin pozulması ilə bağlı fikirlər yer almaqdadır. Bu saziş Türkiyəyə Qara dənizlə sərhəd olmayan ölkələrin gəmilərinin İstanbul və Çanaqqala boğazı üzərindən keçməsinə nəzarət etmək hüququ verir. Montrö konvensiyasına görə, bütün ölkələrin ticarət gəmiləri boğazlardan həm müharibə, həm də dinc dövrdə sərbəst keçə bilər. Ancaq hərbi gəmilərin oradan keçidi Qara dəniz hövzəsinə aid olmayan gəmilər üçün fərqlidir: onlara siniflərinə və boğazdan keçmə müddətlərinə görə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq olunur. İstanbul kanalı çəkilərsə, Türkiyənin bu kimi məsələlərdə fərqli imkanlara sahib olacağı proqnozlaşdırılır. Məsələn, fikirlər səslənir ki, yeni kanal Türkiyəyə istənilən hərbi gəminin, hər şeydən qabaq NATO üzrə tərəfdaşlarının Qara dənizə girişini təmin edib-etməmək imkanı verəcək. Bununla yanaşı, İstanbul kanalı ancaq Türkiyə dövlətinin gücü ilə salınacaqsa, açılışdan sonra Ankaranın idarəçiliyi altında olacaq.
Kanalın açılışını Türkiyə 2023-cü ildə, yəni türk dövlətinin qurulmasının ildönümündə və hökumətə Boğazdan gəmilərin keçməsi üçün heç bir vergi toplamağa imkan verməyən Lozanna Müqaviləsinin sona çatmasıyla reallaşdırmaq istəyir. Bu isə onun bölgədə geopolitik rolunu gücləndirir. Belə ki, dünyanın aparıcı ölkələri və qonşu dövlətlərin yeni kanalın statusu və ondan istifadə qaydaları məsələsi üzrə Türkiyədən danışıqlar tələb etdiyi bir vaxtda ona kozır kartlar verir. Bu halda Montrö konvensiyası qüvvədən düşə bilər. Bu yaxınlarda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, gəmilərin Bosfor boğazından keçmə rejimi barədə Montrö konvensiyası hələ layihə halında olan İstanbul kanalına şamil edilməyəcək. Bundan əvvəl də o bildirib ki, əsrin ən böyük layihəsi olan İstanbul kanalı Panama və Süveyş kanallarını kölgədə qoyacaq. O vurğulayıb ki, su yolu Bosfor sahillərində yaşayan 2 milyon insanı hər il boğazdan daşınan milyonlarla ton risqli materiallardan qorumaq üçün tikilir: "Əsas məqsədimiz Bosfordan keçən nəqliyyatı azaltmaq və ətraf mühit təhlükələrini azaltmaqdır". Eyni zamanda, Türkiyə xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlunun sözlərinə görə, kanalın layihəsi ölkəsinin Montrö konvensiyasından imtinasına yönəldilməyib. Lakin hakimiyyətin bu mövqeyi ilə Türkiyədə heç də hamı razılaşmır.
Qeyd edək ki, bu səbəbdən ötən bazar günü Türkiyənin 104 istefada olan admiralı məktub dərc edərək, Montrö konvensiyasını Bosfor və Dardanel boğazlarına suveren hüquqlarını bərpa edən Türkiyənin diplomatik qələbəsi adlandırıb. Admirallar Qara dənizlə Mərmərə dənizini birləşdirəcək, Bosfor boğazına paralel olacaq İstanbul kanalının layihəsi ilə bağlı həmin razılaşmaya yenidən baxılması barədə müzakirələri yersiz adlandırıblar. Həmçinin, məktubda Türkiyədə qüvvədə olan Konstitusiyanın saxlanmasına çağırışlar səslənir. Məktubla bağlı Türkiyə Parlamentinin sədri Mustafa Şentop, vitse-prezident Fuat Oktay, Türkiyə Prezidenti administrasiyasının kommunikasiya departamentinin rəhbəri Fahrettin Altun, prezidentin sözçüsü İbrahim Kalın və bir neçə nazir tənqidi fikirlər səsləndirib. Türkiyənin Milli Müdafiə Nazirliyi isə yazılı bəyanatında məktub müəlliflərinin gözlərini paxıllıq örtdüyünü və ölkənin Silahlı Qüvvələrinin uğurlarını görmək istəmədiklərini, məktubun orduya və demokratiyaya zərbə vurmağa yönəldiyini qeyd edib. Ankara prokurorluğunun məktubla bağlı araşdırmalara başlamasının ardından Türkiyə polisi Montrö konvensiyasını dəstəkləyən məktuba imza atmış 10 nəfər ehtiyatda olan admiralı həbs edib.
Milliyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) sədri Dövlət Baxçalı bildirib ki, bəyanatda imzası olan admiralların rütbələri alınmalıdır. Bunun ardınca Türkiyədə sabiq 96 millət vəkili Montrö konvensiyasını dəstəkləyən məktuba imza atıb. Bu xüsusda onların yaydığı məlumatda bildirilir: "Cümhuriyyətimizin əsas təməlləri müzakirə edilə bilməz! İstanbul kanalı həyata keçirilə bilməz! Montrö müzakirə edilə bilməz! Öncə sabiq 126 səfir İstanbul kanalı və Montrö razılaşması ilə bağlı açıqlama verdi. Ardından təqaüddə olan 104 admiral öz fikrini bildirdi. Şəxslər, qruplar və ya qurumların ölkə mənafeyi söhbət mövzusu olduqda öz fikirlərini bildirməsindən təbii nə ola bilər? Bu həm haqdır, həm də vətəndaşlıq borcudur. İstanbul razılaşmasının Konstitusiyaya zidd formada prezident tərəfindən ləğv olunmasının verdiyi cəsarətlə sürətləndirilən İstanbul kanalı və Montrö razılaşmasına dair müzakirələrin gəldiyi nöqtə bizi bu açıqlamanı verməyə vadar etdi".
Ramil QULİYEV
