Ucuzlaşan neftin Azərbaycana təsir perspektivləri...

Tarix: 09.12.2015 / 01:52
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya neft bazarında xüsusi diqqətlə izlənən əsas hadisə "qara qızıl"ın qiymətində yaşanan son dəyişikliklərdir. Neft proqnozlarda göstərildiyindən də çox ucuzlaşmaqda, bununla dünyada yaşanan iqtisadi tənəzzülü sürətlə tətikləməkdədir. Ekspertlər baş verənlərdə bir çox neft hasilatçısının cəmləşdiyi OPEK-in də günahının az olmadığını bildirir.

Məsələ burasındadır ki, neftin qiymətində azalma dekabrın 4-də OPEK-in Vyanada keçirilən iclasında alınan qərarlardan sonra başlayıb. Belə ki, iclas ərəfəsində 45 dollar olan "Brent" markalı neft iclasdan sonra təxminən 9% ucuzlaşaraq 40 dollardan da aşağı satılır. Qeyd edək ki, iclasda gündəlik neft hasilatının kvotasının 1,5 milyon barrel artırıldığı bildirilsə də, daha sonra bu xəbər təkzib edilib. OPEK gündəlik hasilatın hazırda 31,5 milyon barrel olduğunu bildirib. Amma OPEK-in gündəlik neft hasilatı bazarlarda tələbdən 5-6% həcmində artıq neftin olmasına gətirib çıxarıb ki, bu da qiymətləri ucuzlaşdırır. Neft ixrac edən ölkələrin karteli isə qiymətlərin aşağı düşməsini dayandırmaqla hasilatın azaldılmasına dair qərar qəbul edə bilməyib. Analitiklər OPEK-in son toplantısını bu mənada kartelin iflası kimi dəyərləndirir.

Artıq bu təşkilatda heç kimin sözü digəri ilə üst-üstə düşmür və kartel yekdil qərar vermək, bazara təsir etmək imkanlarını itirib. OPEK-in toplantısında hasilatın azaldılmasına dair qərarın qəbul edilmədiyi, bazarda təklifin tələbi xeyli üstələdiyi bir vaxtda yaranmış vəziyyət bazara öz neqativ təsirini göstərib. Bu həftənin ilk hərraclarında London birjasında "Brent" markalı neft son 6 ildə ən aşağı qiymətə satılıb. Bundan isə ilk növbədə zərər çəkən elə OPEK ölkələri və digər neft hasilatçıları olacaq. OPEK prezidenti, Nigeriyanın neft naziri Emmanuel İbe Kaçikvu bildirib ki, neft qiymətlərinin azalması bütün neft hasilatı ölkələrinin büdcəsinə ciddi təsir etsə də, ABŞ və Kanadada yerləşən şist nefti istehsalçılarına mənfi təsir göstərib. Həmçinin, aşağı qiymətlər maya dəyəri yüksək olan neft hasilatçılarının da işlərini axsadıb.

Rusiyanın iqtisadiyyat naziri Aleksey Ulyukayev isə neft qiymətlərinin 40 dollar səviyyəsinndə qalmasının ölkə iqtisadiyyatındakı yaxşılaşmaya mane olacağını bildirib.

Ulyukayev qiymətlərin bu səviyyədə qalmasının, bank sektoru və ya büdcədə bir risq yaratmasa da, iqtisadi artımı iflasa uğrada biləcəyini dilə gətirib. Rusiyalı nazir neft qiymətlərində dalğalanmanın gələn ilin ikinci yarısında azalacağını və müsbət dinamikaların geri gələcəyini proqnozlaşdıraraq, 2016-cı ildə neftin orta qiymətinin 50 dollar olacağını gözlədiyini deyib.

Ekspert Vüqar Bayramovun fikrincə, mövcud proqnozlar, hasilat və siyasi faktorlar deməyə əsas verir ki, növbəti iki ildə neftin qiyməti yüksəlməyəcək. O, OPEK-in son toplantısında qəbul edilən qərarın neftin qiymətinə nəinki iqtisadi, həm də psixoloji təsir göstərdiyini bildirib: "Belə bir deyim var ki, bu gün dünya iqtisadiyyatı neft içərisində üzür. Qiymətinin aşağı olmasına baxmayaraq, bazara çıxarılan neft təklifində kəskin artımlar var. Bu isə birbaşa qiymətlərə təsir göstərir. OPEK gözlənilən qərarı qərar qəbul etmədi və əksinə, hasilatı artırdı. Nəticədə ucuzlaşma davam edir. Eyni zamanda, İranın da hasilatın artırılması yönündə açıqlamaları prosesə təsirsiz ötüşmür. Neft ölkələrinin dövlət gəlirlərinin azalması yaxşı hal deyil. Azərbaycan üçün neftin dünya bazarında qiymətinin münasib həddə olması daha əlverişlidir. Mövcud qiymətlər Azərbaycanın da gəlirlərinə təsir göstərir, neft satışından əldə edilən gəlirlərdə azalmalar müşahidə edilir". İqtisadçı hətta 2018-ci ildə belə kəskin artımların olmayacağını deyib: "Hasilat çoxdur, neft bazarına psixoloji təzyiqlər var və inkişaf etmiş bir sıra ölkələrin neftin qiymətinin azalmasında maraqlı olduğunu nəzərə alsaq, yaxın vaxtlar üçün artım proqnozlaşdırılmır, təbii ki, Yaxın Şərqdə ciddi dəyişikliklər baş verməzsə. Rusiyanın Suriyada fəallaşması neftin qiymətində müəyyən artımlarla müşahidə olunsa da, daha sonra prosesin tənzimlənən həddə olması neft bazarına psixoloji təzyiqlərin aradan qalxmasına səbəb oldu. OPEK-in beynəlxalq enerji akademiyasının proqnozlarını nəzərə alsaq, neftin qiyməti 2016-2017-ci illərdə aşağı həddə olacaq. Hətta 2018-ci ildə belə kəskin artımlar, yəni 1 barrelin 100 dollardan çox olması qeydə alınmayacaq. Stabilləşmə indiki səviyyə ətrafında davam edəcək. Siyasi faktorlar daha da güclənərsə, Yaxın Şərqdə neftin bazara çıxarılması ilə bağlı texniki baryerlər olarsa və ən əsası, OPEK bazara müdaxilə edərsə, onda neftin qiyməti də yüksələcək". Xatırladaq ki, Azərbaycanın "Azəri Light" markalı nefti hazırda "Brent" markalı neftdən cəmi 70-80 sent baha satılır. Əvvəllər bu fərq 2-2,5 dollar təşkil edirdi.

Ancaq Səudiyyə Ərəbistanının Avropa bazarlarını ucuz neftlə doldurmağa başlamasından sonra Azərbaycan neftinin qiyməti ilə "Brent" markalı neftin qiyməti arasında fərq də azalmağa başlayıb.

Azərbaycan isə vəziyyətlə bağlı əvvəlcədən müəyyən hazırlıqlar görüb. Maliyyə Nazirliyi bildirib ki, hökumət gələn ilin büdcəsini tərtib edərkən neftin qiymətinin 40 dollara enə biləcəyini də nəzərə alıb və bu variant üzrə də ehtiyat plan hazırlayıb. Digər tərəfdən, ölkədə qeyri-neft sektorunun dinamik inkişafı da neftin ucuzlaşmasının yaratdığı problemləri əngəlləyir.