Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi

Tarix: 04.12.2015 / 01:09
Bölmə: İqtisadiyyat

Telman Zeynalov: "İnsanlara tullantıların idarə olunması mədəniyyətini aşılamaq lazımdır"

XIX əsrin sonlarından başlayan elmi-texniki tərəqqi, sənayenin sürətli inkişafı nəticəsində ətraf mühitə edilən təsirlər XX əsrin ortalarında öz mənfi nəticələrini büruzə verməyə başladı. Artıq insanlar təbiətə münasibətini dəyişməyəcəyi, onun ehtiyatlarından səmərəsiz istifadəyə son qoymayacağı təqdirdə bu prosesin onların özlərinə qarşı çevriləcəyini və arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxaracağını anladılar.

Bu problemin gələcəkdə qlobal kataklizmlərə səbəb olacağını başa düşən alimlər, ekoloqlar öz etiraz səsini ucaltmağa, həyəcan təbili çalmağa başladılar. Problemin ciddiliyini dərk edən beynəlxalq təşkilatlar, tərəqqipərvər dünya ictimaiyyəti də, öz növbəsində, məsələni daim diqqət mərkəzində saxlamağa çalışırdı.

Nəhayət, 1972-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş Məclisinin İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilən iclasında 5 iyun tarixinin Dünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Günü kimi qeyd olunmasına qərar verilib. O vaxtdan etibarən hər il bu gün bütün dünyada təntənəli şəkildə qeyd olunur. Azərbaycanda da bu istiqamətdə bir sıra işlər görülüb. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə, ölkədə bütün sahələrdə olduğu kimi, ekoloji problemlərin həlli, ətraf mühitin mühafizəsi, ekoloji tarazlığın bərpa edilməsi istiqamətində də mühüm işlər görülür. Ekoloji cəhətdən dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafa, meşələrin bərpa edilməsi və artırılmasına dair milli proqramlar, həmçinin Azərbaycanda hidrometeorologiyanın inkişafına dair Dövlət Proqramı uğurla yerinə yetirilir. Beynəlxalq ekoloji proqramların həyata keçirilməsi, təbii sərvətlərin bərpasının təmin edilməsi və mühafizəsi, milli parkların təşkili və ekoloji şəbəkənin yaradılması istiqamətində görülən işlər də bu qəbildəndir. Prezident İlham Əliyevin 2010-cu ili ölkədə "Ekologiya ili" elan etməsi bu sahəyə diqqəti daha da artırıb. "Ekologiya ili" çərçivəsində, eləcə də sonrakı illərdə ölkədə milyonlarla ağacın əkilməsi, yeni parkların salınması və dövlət başçısının özünün bu kampaniyalarda iştirakı ətraf mühitin qorunmasına xüsusi diqqətin göstəricisi sayıla bilər. Azərbaycanda bu istiqamətdə görülən işlər, genişmiqyaslı ekoloji proqramların həyata keçirilməsi ekoloji vəziyyətin sağlamlaşdırılmasına yönəlib. Ölkənin hər yerində bu istiqamətdə vacib addımlar atılır. Bir sözlə, ölkədə ekoloji problemlərin həllinə diqqət ilbəil artmaqdadır. Xüsusi mühafizə olunan ərazilərin genişləndirilməsi, milli parkların yaradılması, yeni meşə zolaqlarının salınması və digər tədbirlər buna canlı nümunədir. Təbii ehtiyatların istismar intensivliyi, Xəzər hövzəsinin Azərbaycan Respublikası üzrə ekoloji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sahəsində ardıcıl tədbirlərin həyata keçirilməsi, aparılan işlərin tam ekoloji nəzarətdə saxlanması, eyni zamanda, ekoloji ekspertiza tələblərinin mövcud dünya standartlarına uyğun qurulması problemlərin azalmasına və bu sahədə əsaslı dönüşün yaranmasına imkan verib.

Son illər ölkədə ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində də böyük layihələr həyata keçirilir. Ekoloji vəziyyətin sağlamlaşdırılması üçün həyata keçirilən bu layihələr su ehtiyatlarının çirklənməsinin qarşısının alınması, biomüxtəlifliyin qorunması, yaşıllıqların artırılması, atmosferin mühafizəsi, torpaqların deqradasiyasının qarşısının alınması, o cümlədən neft və digər tullantılarla çirklənmiş torpaqların təmizlənməsi, bərk sənaye və məişət tullantılarının, o cümlədən, təhlükəli tullantıların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi sahələrinə yönəldilib. Ötən müddət ərzində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə təsdiq olunan "Ekoloji cəhətdən dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafa dair", "Azərbaycan Respublikasında Hidrometeorologiyanın İnkişafı Proqramı" və digər proqramlarda nəzərdə tutulmuş tədbirlər ardıcıllıqla həyata keçirilib. Dövlət başçısının Sərəncamı ilə ətraf mühitlə bağlı problemlərin həllinə yönəldilən mühüm və çox qiymətli sənəd olan "Azərbaycan Respublikasında ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına dair 2006-2010-cu illər üçün Kompleks Tədbirlər Planı"nın icrasını təmin etmək məqsədilə ölkənin gərgin ekoloji vəziyyətdə olan bölgələrinin, əsasən də Bakı şəhəri və Abşeron yarımadasının ətraf mühitinin sağlamlaşdırılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilib. Kompleks Tədbirlər Planından irəli gələn ətraf mühitin qorunmasına yönəldilmiş Bakı Buxtasının, Bibiheybət zonasının, Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanının ətrafının, Abşeron yarımadasındakı göllərin, neftlə çirklənmiş torpaqların, lay suları altında qalmış sahələrin və digər istehsal tullantıları ilə çirklənmiş ərazilərin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, bərk məişət tullantılarının idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi və s. tədbirlər uğurla həyata keçirilib.

Ölkədə ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi ilə ilə bağlı daha hansı sistemli tədbirlərin görülməsinə ehtiyac var? Bununla bağlı ekspertlərin tövsiyələri nədən ibarətdir?

Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini "Bakı-Xəbər"lə bölüşən Milli Ekoloji Proqnozlaşdırma Mərkəzinin rəhbəri Telman Zeynalov bir sıra məqamlara toxundu. Onun sözlərinə görə, bir sıra işlər kompleks şəkildə görülməlidir: "Birinci ətraf mühiti tullantılardan azad etmək lazımdır. Ən başlıca həlli vacib məsələ budur. İkincisi, tullantıları təkrar emal etmək lazımdır. Bununla bağlı daha geniş və sistemli işlər görülməlidir. Yəni bu çərçivədə mümkün qədər təbii sərvətlərdən az istifadə etmək lazımdır. Ən başlıcası, yaşıl iqtisadiyyata keçməyə ehtiyac var. Bu o deməkdir ki, tullantıları təkrar emal etməklə yeni istehsal malları almaq olur. Nəticədə həmin tullantılar digərlərindən qat-qat baha olacaq. Bu minvalla təbiəti və ətraf mühiti xilas etmək olar. Əgər bunlar yoxdursa, ətraf mühitin mühafizəsi ilə bağlı real nəticələr əldə etmək çox çətin olacaq. Bəlkə də mümkün olmayacaq. Ona görə də, ilk növbədə, təbiətimizi, təbii sərvətlərimizi, torpaqlarımızı, sularımızı, meşələrimizi tullantılardan azad etməliyik. Məhz bu məqama xüsusi önəm verməliyik. Hər şeydən vacib olan budur. Digər tərəfdən hesab edirəm ki, bu sahədə nəticə əldə etmək üçün kiçik sahibkarlığa geniş şərait yaradılmalıdır. O mənada ki, sahibkarlar tullantıların tədarük edilməsində maraqlı olsunlar. Çünkü sözügedən tullantılar həm də xammal deməkdir. Nəticədə torpaqlarımız tullantılardan azad olmaqla yanaşı, ətraf mühit də qorunur. Bunun vasitəsilə əkinə yararlı olan torpaq sahələri xeyli artacaq. Bununla yanaşı, sular da təmiz olacaq. Ən azından suları təmiz saxlamağa münbit şərait yaranacaq. İnsan orqanizminə mənfi təsir göstərməyəcək və epidemiya təhlükəsi olmayacaq. Eyni zamanda, atmosferə atılan karbon və metan qazının həcmi azalacaq. Düzdür, bu o demək deyil ki, atmosferə atılan metan qazının həcmi tamamilə azalacaq. Təbii ki, yox. Ancaq ən azından onun həcmi minimuma enəcək. Ona görə də düşünürəm ki, sadalanan məqamlara xüsusi önəm verilməlidir. Bu hər şeydən vacib olan məsələdir. Başqa bir tərəfdən, birdəfəlik yadda saxlamalıyıq ki, bütün dünyada ətraf mühiti çirkləndirən, ona zərbə vuran tullantılardır. Tullantı nə deməkdir? Biz təbii sərvətlərdən istifadə edib bu və ya digər dərəcədə iqtisadiyyatımızı inkişaf etdiririksə, onun 10 faizini məhsula sərf edirik. Yerdə qalan 90 faiz tullantıdır. Allahın yaratdığı təbiət bunun öhdəsindən gələcək, amma buna milyon illər vaxt lazımdır. Ona görə də, ilk növbədə, tullantıları təkrar emal etmək lazımdır. Sovet dönəmində metalı ayrı alırdılar, kağızları ayrı yığırdılar. Yeyinti məhsullarını kimin mal-qarası vardısa, gəlib aparırdı. Ona görə də tullantı yox idi. Var idisə də, çox az səviyyədə idi. O üzdən, təbiətimiz o qədər də çirklənməmişdi. Əsasən kortəbii neft hasilatına görə təbiət çirklənirdi, xüsusən də texnologiyanın zəif olması ucbatından. Çünki o dövrdə problem onda idi ki, SSRİ texnoloji baxımdan Qərb ölkələri ilə rəqabət apara bilmirdi. Qərb ölkələrinin texnoloji imkanları daha böyük idi. Davamlı olaraq elmi-texniki nailiyyətlər iqtisadiyyata tətbiq edilirdi. İndə cənab Prezident sərəncam verib və yeni şəhər yaradılıb. Bu istiqamətdə müəyyən işlər görülür və bunu xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Bütün bunlar öz yerində, ancaq təəssüf doğuran məqam odur ki, müəyyən qeyri-hökumət təşkilatları bu istiqamətdə ancaq maarifləndirmədən danışır. Milləti nə qədər maarifləndirmək olar?! Hesab edirəm ki, bundansa, ekologiya və ətraf mühitin qorunması ilə bağlı insanlara yeni mədəniyyət aşılamaq lazımdır. Daha doğrusu, insanlara tullantıların idarə olunması mədəniyyətini aşılamaq lazımdır. İnsanlarda ekoloji mədəniyyət səviyyəsi nə qədər yüksək olsa, bir o qədər ətraf mühitin qorunmasında ciddi nəticələr əldə etmək olar. Bütün yük hökumətin üzərinə düşməz. Ona görə də cəmiyyət də ekologiya və ətraf mühitin qorunmasında fəal olmalıdır. Bunu indiki dünya reallıqları tələb edir. Fikrimcə, bu istiqamətdə səyləri artırmaq lazımdır".

Vidadi XUDAŞOV

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçündür.