BOKT-ların taleyi Mərkəzi Bankın ümidinə qaldı

Tarix: 28.11.2015 / 01:50
Bölmə: İqtisadiyyat

Azərbaycanda kreditə olan tələbin ödənilməsində bank olmayan kredit təşkilatlarının (BOKT) da müəyyən rol oynadığı məlumdur. Xüsusən də həcmi az olan kreditlərin verilməsində onlar bazarda xeyli paya sahibdir. Amma son dövrlərdə bank olmayan kredit təşkilatları üçün müəyyən problemlərin yarandığı müşahidə olunur. Bunlardan biri maliyyə təminatı ilə bağlıdır.

Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, BOKT-lar güzəştli kreditlər üçün Azərbaycan Mərkəzi Bankına (AMB) müraciət edib.

Məsələ burasındadır ki, Mərkəzi Bankın kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yuxarı həddinin təyin edilməsi ilə bağlı tövsiyəsindən sonra BOKT-larda ucuz resurslara kəskin ehtiyac yaranıb. Lakin Mərkəzi Bank tərəfindən BOKT-ların birbaşa kreditləşdirmə təcrübəsi yoxdur. Buna rəğmən, bank olmayan kredit təşkilatları illik 3 faizlik ucuz vəsait ayrılması üçün Mərkəzi Banka müraciət edib. Hazırda BOKT-un əsas maliyyə mənbələri yerli və xarici investorlar, məsələn, kommerisya banklarıdır. Bu kreditlər təşkilatlara baha başa gəlir, çünki bankların kreditləşmə mənbələrindən biri əhalinin əmanətləridir. Bank illik 10 faizlə əmanət cəlb edirsə, müvafiq olaraq, BOKT-a öz resurslarını daha yüksək faiz dərəcəsi ilə satır. Məhz bu səbəbdən maliyyə nöqteyi-nəzərindən Mərkəzi Bankın tövsiyələri bank olmayan kredit təşkilatlarının işini çətinləşdirir. Xatırladaq ki, Mərkəzi Bank banklara illik faiz dərəcələrinin istehlak təyinatlı kreditləri üzrə 29, biznes təyinatlı kreditlər üzrə 25 faizdən yuxarı olmamasını tövsiyə edib. Belə vəziyyət, banklardan fərqli olaraq, BOKT-lara mənfi təsir edir.

Bildirilir ki, əsasən mikrokreditlərin faiz dərəcəsinə "maksimum həddin" tətbiq edilməsi bank olmayan kredit təşkilatlarının tam gücləri ilə fəaliyyətlərinə mane olur. Azərbaycan Mikromaliyə Assosiasiyasının sədri Jalə Hacıyevanın bildirdiyinə görə, Mərkəzi Bank tərəfindən faiz dərəcələrinin aşağı salınması, faizlər üzrə "maksimum həddin" tətbiq edilməsi və məsuliyyətli kreditləşmənin aparılmasının tövsiyə edilməsi müsbət addımdır və maliyyə sektoru tərəfindən də tam dəstəklənir. Lakin bu addımlarla yanaşı, bank olmayan kredit təşkilatlarının manatla ucuz vəsaitə çıxışlarının da təmin edilməsi yaxşı olardı.

"Bugünkü bazar şərtləri nəzərə alındıqda mikrokreditdə 25% ilə işləmək bank olmayan kredit təşkilatlarına sərf etmir. Xüsusilə, 5000 manata qədər olan kreditlərdən gəlir əldə etmək mümkün deyil. Cəlb edilən vəsaitin maya dəyəri, əməliyyat və kreditin verilməsi xərcləri, eləcə də risqlərlə əlaqədar xərclər nəzərə alındıqda, mikrokrediti 25%-lə verib gəlir götürmək reallığa uyğun deyil. Mikrokreditlər digər biznes kreditlərindən xərclərinin daha yüksək olması ilə fərqlənir. Əksər hallarda mikrokredit 1000-5000 manat civarında olur və bu kreditlərin verilməsi üçün hər bir borcalan, onun biznes və ailə gəlirləri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Buna görə bank olmayan kredit təşkilatları işçilər saxlayır. Ayrılan hər bir kreditə görə eyni xərclər çəkilir. 50 min manatı 1 müştəriyə kredit şəklində ayırmağın xərci ilə 50 min manatı 50 nəfərə ayırmağın xərci bir deyil".

Jalə Hacıyeva qeyd edir ki, vəziyyət bu cür davam edərsə, bank olmayan kredit təşkilatları işçilərinin ən azı 20-25%-ni ixtisar edə bilər. Amma çıxış yolu da mövcuddur: "Vəziyyətdən çıxış yolu manatla ucuz vəsaitə çıxışın təmin olunmasıdır. Mərkəzi Bank, banklara münasibətdə olduğu kimi, bank olmayan kredit təşkilatlarına da öz manat resurslarına çıxışı təmin edərsə, mikrokreditdə 25%-lə işləmək olar. Ucuz vəsaitin cəlb edilməsi bank olmayan kredit təşkilatlarına xərclərini bağlamağa və fəaliyyətlərini davam etdirməyə imkan verər". Jalə Hacıyeva əlavə edib ki, BOKT-ların sayı artıq 49-dan 47-yə düşüb:

"Strategiyalardan biri də çox kiçik BOKT-ların birləşməsi ola bilər. Lakin bu da vəziyyətdən tam çıxış yolu deyil və hazırkı vəziyyətdə çox çətin məsələdir".

Hələlik isə BOKT-lar baş bankdan kredit cəlbinə ehtiyacın olduğunu gündəmə gətirirsələr də, onların istəyi reallaşmayıb. Hesab edilir ki, Mərkəzi Bank prosesə müdaxilə etməsə, bir qisim bank olmayan kredit təşkilatları bağlana bilər. Nəzərə alaq ki, bank olmayan kredit təşkilatları mikro kreditlərin verilməsi ilə məşğuldur və əmanət cəlb etmir. Əmanət cəlb etmədən müxtəlif daxili və xarici mənbələrdən vəsaitlər cəlb edərək onun mikro kreditlər formasında vətəndaşlara təqdim edilməsi isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, BOKT-lara artıq sərf etmir. Onların cəlb etdiyi vəsaitlərin bir qismi bahalı olduğundan, nisbətən aşağı faizlə təklif yüksək gəlir əldə etməyə imkan vermir. Yalnız baş bankın ucuz kreditləri bu təşkilatlara nisbətən daha ucuz vəsaitlər cəlb etməyə və faiz dərəcələrinin məhdudlaşdığı indiki halda mənfəətlərini qoruyub saxlamağa imkan verəcək. Əks halda, BOKT-ların bir hissəsi bağlanacaq. İqtisadçılar hesab edir ki, bank olmayan kredit təşkilatlarının bağlanması mikrokredit bazarında təkliflərin azalmasına gətirib çıxara bilər. Çünki belə təşkilatlar coğrafi baxımdan kifayət qədər geniş miqyasda, o cümlədən bölgələrdə fəaliyyət göstərir. Bu baxımdan da BOKT-ların bazardan çıxarılması arzuolunan deyil.