Manat kütləsinin azalması onu dollar qarşısında bahalaşdıracaq

Tarix: 21.11.2015 / 02:29
Bölmə: İqtisadiyyat

Dövriyyədə manat kütləsinin azalması və bunun hansı nəticələrə gətirib çıxarması hələ də öz aktuallığını qoruyan mövzular sırasında yer alır. Araşdırmalar isə pul kütləsinin hələ də azalmağa doğru getdiyini üzə çıxarır. Azalma manatla pul kütləsində daha kəskin xarakter alıb. Qeyd edək ki, geniş anlamda pul kütləsində azalma 2014-cü ilin noyabrından bəri 18,5 faiz olduğu halda, manatla pul kütləsinin həcmi bu müddətdə 46,5 faiz azalıb.

Ötən ilin noyabrında 17,525 milyard olan manatla pul kütləsinin həcmi 8,2 milyard azalaraq 9,3 milyarda enib.

Ekspertlər dövriyyədə manat kütləsinin azalmasının obyektiv səbəblərinin olduğunu deyir. Əvvəla, proses onunla bağlıdır ki, dövriyyədə manat kütləsinin azalması Mərkəzi Bankın intervensiyanı davam etdirməsindən daha çox qaynaqlanır. Mərkəzi Bank intervensiyanı davam etdirdiyi üçün dövriyyəyə dollar buraxır və onun müqabilində dövriyyədən manatı çıxarır. Bu da dövriyyədə manat kütləsinin azalmasına, dolların isə artmasına səbəb olur. Eyni zamanda kommersiya bankları da yığımlarını daha çox dollarla həyata keçirirlər. Həmçinin, kommersiya bankları öz ehtiyatlarını xarici valyutada saxlamağa çalışır. Bu da prosesə öz təsirini göstərir.

Xatırladaq ki, bu günlərdə məsələyə münasibət bildirən Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov bildirib ki, fevral devalvasiyasından sonra dollarlaşma başlayıb: "Manata maraq azaldı, həm fiziki, həm də hüquqi şəxslər öz vəsaitlərini əsasən dollara çevirdilər. Nəticədə isə dövriyyədən əhəmiyyətli miqdarda manat kütləsi çıxır və Mərkəzi Bankın anbarlarına yığılır. Son bir ildə dollarla saxlanan əmanətlərin və yığımların həcmi hər ay artır. Ötən ilin yekunlarına görə dollarla olan əmanətlərin və yığımların həcmi 6 faiz artmışdısa, təkcə bu ilin 9 ayında həmin pul kütləsinin az qala yarısı dövriyyədən çıxıb və anbarlarda öz saatını gözləməkdədir. Ölkədə əmanətlərin dollarlaşması səviyyəsi isə 75 faizi keçib". Bununla belə, Mərkəzi Bank rəhbəri manat kütləsinin iqtisadiyyatın tələbatını tam ödədiyini deyib. E.Rüstəmov dövriyyədəki pul kütləsinin azalmasının səbəblərini izah edərək deyib ki, azərbaycanlılar həmişə sanballı miqdarda nağd pul saxlamağı xoşlayıb. Yəni insanlar bank sektoruna və kredit kartlarına o qədər də etibar etmir: "Təsəvvür etmək çətindir ki, hansısa amerikalı cibində 10-20 dollardan artıq nağd pul saxlayar. Xırda kupyurlar ona "çaypulu" verməyə lazımdır, bütün qalan ödənişlərini isə bank kartı ilə həyata keçirir. Ona görə də pullar həmişə dövriyyədədir. Azərbaycanda isə yaxşı qazancı olan istənilən şəxsin cibində, yəqin ki, azı bir neçə yüz manat tapmaq olar. Üstəlik daha bir neçə min dolları da hər ehtimala qarşı evində saxlayır".

E.Rüstəmovun bildirdiyinə görə, azərbaycanlılar hazırda 50 və 100 manatlıq kupyurları da kütləvi şəkildə yığıb saxlayır. Bu kupyurların sayı dövriyyədə ilin əvvəlindən iki dəfə azalıb. Ölkə miqyasında isə bu, milyardlarla manat deməkdir. Həmin pullar banklarda saxlanmayıb, dövriyyədən çıxarılıb və nəticədə Mərkəzi Bankın hesabladığı pul kütləsinə daxil deyil: "Əhalinin əksər hissəsi öz pullarını banklarda yox, evdə, yastığın altında saxlamağa üstünlük verir. İnsanlar dollar almağa milyardlarla manat xərcləyir və sonra valyutanı yastığın altına qoyurlar. Bu dollar kütləsi iqtisadiyyata heç cür xidmət etmir, eynilə Mərkəzi Bankın anbarlarına yığılan manat kütləsi kimi". Mərkəzi Bank rəhbəri ölkədə dollarlaşmanı azaltmaq üçün tədbirlər görüldüyünü də bildirib.

Hələlik isə reallıq ondan ibarətdir ki, manat kütləsi dövriyyədə azalır. Yuxarıda səslənən fikirlərdən bəlli olur ki, Mərkəzi Bank intervensiya vasitəsilə bazardan yığdığı manat kütləsini yenidən bazara qaytara bilmir. Səbəblərdən biri də bankların manat kreditlərini məhdudlaşdırmasıdır. Banklar hazırda dollarla kredit verməyə üstünlük verir, manat krediti isə almaq çətinləşir. Bu şəraitdə hesab olunur ki, Mərkəzi Bank kreditləşməni dəstəkləmək üçün banklara əlavə manat dəstəyi verməlidir. Düzdür, pul bazasının azalması tələbin məhdudlaşdırılması hesabına inflyasiya təzyiqini azaldır. Ancaq eyni zamanda ölkədə iqtisadi aktivliyi aşağı salır. Bu mənada manatla verilən kreditlərin həcminin artırılması zəruri sayılır. Hesab olunur ki, dollarlaşma prosesinin də qarşısı alınmalıdır. Çünki manatla pul qıtlığını yaradan mühüm bir səbəb də dollarlaşmadır. Cəmi depozit bazasının valyutalar üzrə struktur təhlili göstərir ki, banklarda olan bütün əmanətlərin 75 faizi dollarladır. Başqa bir səbəb kommersiya banklarının xarici öhdəlikləri ilə bağlıdır. Hazırda əcnəbilərin və dövlət idarəetmə orqanlarının depozitləri daxil olmadan bankların xarici borclarının məbləği 6,3 milyard manat təşkil edir. Belə olan halda xaricə borcları olan banklar da kreditorlar qarşısında öhdəliklərini ödəmək üçün dollar toplamağa məhkumdur. Bu da dövriyyədə dolların manata nisbətən sürətlə artmasını şərtləndirir.

Dövriyyədə manatın azalmasının bir səbəbi də, qiymətlərin artmasına görə ailə büdcəsinin xərclərinin artması ilə yanaşı, ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin azalmasıdır. Bu ilin əvvəli ilə müqayisədə ev təsərrüfatlarına verilən kreditlər 136,5 milyon manat azalıb. Bütün bunlar dövriyyədə manatın həcmini azaldır. Amma o da istisna deyil ki, dövriyyədə manatın həcminin azalması sonda onun digər valyutalar, o cümlədən dollar qarşısında bahalaşmasına da gətirib çıxara bilər.