Xarici borcun miqdarına görə Azərbaycan yaxşılar sırasında...

Tarix: 22.10.2015 / 02:44
Bölmə: İqtisadiyyat

Lakin ekspertlər 4 ildə 60 faiz artım barədə narahatlıq ifadə edirlər

Qərb ölkələri də daxil olmaqla, dünya dövlətlərinin üzləşdiyi iqtisadi böhranın əsas səbəblərindən biri də xarici borc amili ilə bağlıdır. İndi ölkələrin əksəriyyəti dəyəri milyardlarla dollar olan xarici borclarının qaytarılmasında çətinlik çəkir. Ölkəmizə gəlincə, bu xüsusda vəziyyət kifayət qədər qənaətbəxş sayılır. Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, Azərbaycanın xarici dövlət borcu 6 milyard 621.2 milyon dollar təşkil edir.

Bunun da ümumi daxili məhsula (ÜDM) olan nisbəti 12,2 faizdir. Borc statistikasına hökumətin birbaşa öhdəlikləri və dövlət zəmanətilə cəlb edilmiş kreditlər üzrə şərti öhdəliklər daxildir. Borc vəsaitlərinin 7%-i 10 ilə qədər, 59,7%-i 10 ildən 20 ilə qədər, 33,3%-i isə 20 ildən artıq olan müddətə cəlb olunub. Borclar əsasən Dünya Bankı, Asiya İnkişaf Bankı, İslam İnkişaf Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Agentliyi və digər beynəlxalq maliyyə qurumlarından cəlb edilmiş vəsaitlərdir. Ölkənin böyük valyuta ehtiyatları isə xarici dövlət borcunun istənilən an bağlanmasına imkan verir.

Özəl sektorun, xüsusən də bankların xaricdən külli miqdarda borclanmaya getməsini əngəlləmək xüsusi diqqət mərkəzindədir. Bu məqsədlə Mərkəzi Bankın hüquqlarının genişləndirilməsi planlaşdırılır. Milli Məclisin İqtisadi siyasət komitəsinin sədri Ziyad Səmədzadə də Azərbaycan hökumətinin özəl sektorun xarici borcu haqqında məlumatın toplanması yönündə Mərkəzi Bankın səlahiyyətlərinin artırılacağını bildirib. Onu da bildirək ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən kommersiya banklarının xarici öhdəlikləri avqust ayında 315,2 milyon manat azalaraq 6 milyard 246,2 milyon manata düşüb. Bu ilin fevralında məlum devalvasiyadan sonra bankların xarici öhdəlikləri 7 milyard 468,2 milyon manata çıxmışdı. Lakin həmin vaxtdan ötən dövrdə xarici öhdəliklər 1 milyard 222 milyon manat və ya 16,3% azalıb.

Dövlət borclarına gəlincə, Azərbaycan bu məsələdə ən yaxşı göstəricilərdən birinə malikdir. Azərbaycanın bu günə olan 6 milyard 621.2 milyon dollar həcmində dövlət borcu dünyada ən aşağı borclanma göstəricilərdən biridir və bu borcun adam başına düşən həcmi 675 dollara bərabərdir. Müqayisə üçün deyək ki, bu rəqəm ABŞ-da 57 000 dollara, Böyük Britaniyada 158 000 dollara, Almaniyada 71 000 dollara, Fransada 81 000 dollara, Rusiyada 4200 dollara, Gürcüstanda 2400 dollara, Ermənistanda 2700 dollara bərabərdir. Bütün bunlar onu göstərir ki, hazırda Azərbaycanda borclanmaya dair beynəlxalq standartların tələb etdiyi bütün göstəricilər kifayət qədər yüksəkdir. Amma buna rəğmən, hökumət borcların miqdarını azaltmağı düşünür.

İndiki durumda isə ölkəmizdə xarici borclanmanın mənfi tərəfi xarici borcların məbləğinin son illər artmasıdır. Belə ki, 2011-ci ilin əvvəlində ölkənin xarici borcu cəmi 3.7 milyard dollar idisə, indi bu rəqəm 6,6 milyard dollardan çoxdur. Bu isə o deməkdir ki, son 4 ildə ölkənin xarici borc məbləği 60 faizdən çox artıb. Ekspertlər bu artım tempinin aşağı düşməsini zəruri sayır. Bundan əlavə, mütəxəssislər cəlb edilən xarici kreditlərin böyük əksəriyyətinin qaytarılma vaxtının bir neçə il sonrakı dövrə təsadüf etdiyini də xatırladır. Həmin dövrdə borcların qaytarılması üçün büdcədən pul ayrılmasında problematik hal yaşanmaması üçün borcların miqdarının azaldılması zəruri sayılır. Bundan əlavə, hazırda dünya bazarındakı dəyişikliklərin proqnozlaşdırılmasının mümkün olmadığı dövrlər üçün xarici borclanmaya getmək iqtisadi baxımdan təhlükəli sayılır. Digər tərəfdən, Azərbaycan bütün investisiya və sosial proqramları öz maliyyə vəsaitləri hesabına reallaşdıra bilər. Bu hal Azərbaycana həm təhlükəsizlik baxımından xeyli sərfəlidir, həm də xarici donorlardan, beynəlxalq maliyyə qurumlarından, xarici ölkələrdən asılılığın yaranmasına imkan vermir. İndinin özündə də maliyyə baxımından praktiki olaraq Azərbaycan xarici qurum və ölkələrdən asılı deyil.

Hətta bir sıra hallarda Azərbaycan özü donor kimi çıxış edir. Onu da qeyd edək ki, "Dövlət Borcu Haqqında" Qanuna əsasən, dövlət borcu Azərbaycan Respublikası adından bağlanmış müqavilələrin öhdəlikləri üzrə ödənilməli olan borcdur. Dövlət zamənəti ilə alınan borclara görə dövlət məsuliyyət daşıyır. Elə həmin qanuna görə, əsas borcalan dövlət zəmanəti ilə təmin edilmiş borc öhdəliyini icra edə bilmədiyi təqdirdə zəmanətçi verilmiş dövlət zəmanətinin müddəalarına uyğun olaraq öhdəliyi yerinə yetirir. Lakin dövlət zəmanətinin verilməsi üçün qanunla müəyyən edilmiş konkret şərtlər var. Məsələn, əsas borcalan tələb etdiyi dövlət zəmanəti üzrə öhdəliyinin təminatı kimi istifadə edilə biləcək əmlakının siyahısını təqdim etməlidir.

Tahir TAĞIYEV