Azərbaycanın ərzaq bahalaşması indeksi niyə regionun sanksiyalı ölkələri səviyyəsindədir?
Beynəlxalq təşkilatların son hesabatına əsasən, 2025-ci ildə 139 ölkə arasında ərzaq qiymətlərinin artım tempinə görə Azərbaycan 112-ci yerdə qərarlaşıb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Türkiyə 79-cu, Ermənistan 86-cı, Gürcüstan 104-cü, Rusiya 134-cü, İran isə 136-cı sıradadır.
Reytinqin prinsipi belədir ki, sıra artdıqca bahalaşma da çoxalır. Yəni Azərbaycan regionda yalnız Rusiya və İrandan öndədir – halbuki, bu iki ölkə ağır beynəlxalq sanksiyalar altındadır.
Baki-xeber.com-a görə, bu vəziyyət haqlı sual doğurur: sanksiyalardan uzaq, enerji resursları ilə zəngin və sabit maliyyə sistemi olan Azərbaycan nəyə görə ərzaq bahalaşmasında belə zəif nəticə göstərir?
İdxaldan yüksək asılılıq – əsas struktur problem
Azərbaycanın ərzaq bazarının təməl problemi daxili istehsalın məhdudluğu və xarici tədarükçülərdən yüksək asılılıqdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ölkənin ərzaq idxalı ümumi idxalın 20-25%-ni təşkil edir.
Buğda, şəkər, yağ və ət məhsulları üzrə idxal payı 40-70% arası dəyişir.
Ərzaq məhsullarının əsas tədarükçüləri Rusiya, Qazaxıstan, Türkiyə və Ukraynadır. Bu ölkələrdəki qiymət dəyişiklikləri, logistika xərcləri və geosiyasi risqlər Azərbaycan bazarına birbaşa təsir göstərir.
Məsələn, 2023–2024-cü illərdə Qazaxıstanda buğda istehsalının azalması və Rusiya ixrac rüsumlarının artması Azərbaycanda un və çörək məhsullarının bahalaşmasını sürətləndirdi.
Yerli kənd təsərrüfatının məhsuldarlığı və səmərəliliyi aşağıdır
Azərbaycan torpaq və iqlim baxımından kənd təsərrüfatı üçün əlverişli ölkədir, amma məhsuldarlıq göstəriciləri region ortalamasından aşağıdır. Bir hektardan taxıl məhsuldarlığı, rəsmi rəqəmlərə əsasən, Azərbaycanda orta hesabla 33 (realda təxminən 27) sentner, Türkiyədə 45, Gürcüstanda 39 sentnerdir.
Suvarma sistemlərinin 60%-i köhnədir, torpaqların şoranlaşması artmaqdadır. Müasir suvarma texnologiyaları əkinə yararlı və suvarılan torpaqların 10%-ə qədərini (təxminən 40 min ha.) əhatə edir. Eyni zamanda, suvarma suyu idarə edilmir.
Fermerlər çox vaxt müasir texnika və subsidiyalara çıxışda çətinlik çəkirlər. Subsidyaların verilmə metodologiyasi səmərəsizdir.
Bu amillər daxili təklifi azaldır və bazarda idxal məhsullarının payını artırır. Nəticədə, yerli məhsulların qiymətləri də idxal qiymətləri ilə “bərabərləşir”.
Logistika və topdansatış bazarlarında şəffaflığın zəifliyi
Ərzaq məhsulları istehsalçıdan istehlakçıya çatana qədər bir neçə vasitəçidən keçir.
Fermer → topdansatış bazarı → anbar → mağaza → istehlakçı zənciri
hər mərhələdə 5-15% qiymət artımı yaradır.
Türkiyədə bu sistemi sadələşdirmək üçün “Hal” (topdansatış mərkəzləri) və elektron izləmə sistemləri qurulub. Gürcüstanda “bazara birbaşa çıxış” layihələri vasitəsilə fermerlər vasitəçisiz satış imkanına malikdirlər.
Azərbaycanda isə ərzaq paylama və nəqliyyat xərcləri çox yüksəkdir. Qiymət tənzimləməsinə cavabdeh orqanların (Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Xidməti) təsir gücü məhduddur.
Manatın nominal sabitliyi, amma real alıcılıq gücünün azalması
Rəsmi məzənnə sabit qalsa da, manatın daxili alıcılıq gücü azalır. 2024-cü ilin sonuna ərzaq inflyasiyası 12–14% civarında qeydə alınıb. Eyni zamanda orta aylıq əməkhaqqı artımı bu səviyyəni kompensasiya etmir.
Nəticədə, real gəlir azalır, vətəndaşlar daha az miqdarda ərzaq ala bilir. Bu vəziyyət beynəlxalq hesabatlarda həyat keyfiyyəti və yaşayış dəyəri göstəricilərinə mənfi təsir edir.
Dövlətin sosial və fiskal siyasəti zəif tənzimlənib
Ərzaq qiymətlərinin artımının qarşısını almaq üçün region ölkələrinin əksəriyyəti vergi və subsidiyalarla müdaxilə edib. Türkiyədə 2022-ci ildən bir çox əsas ərzaq məhsullarına ƏDV 8%-dən 1%-ə endirildi. Gürcüstanda kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalına və satışına güzəştlər tətbiq olundu. Ermənistanda da fermerlərə yanacaq və gübrə subsidiyaları artırıldı.
Azərbaycanda bu tədbirlər epizodik xarakter daşıyır. Subsidiyalar səmərəsiz üsullarla təqdim edildiyindən, korrupsiyaya yem olur, çox zaman isə məlumatlı və iri fermerlərə çatsa da, kiçik istehsalçılar kənarda qalır.
Sanksiyalı ölkələrin fərqli modeli
Rusiya və İranın bu reytinqdə Azərbaycanın arxasında olması ilk baxışdan təəccüblü görünsə də, iqtisadi məntiq var. Rusiya özünü təmin edən ərzaq siyasəti həyata keçirir. Bu ölkə buğda, ət və süd məhsullarında idxaldan asılı deyil.
İran sanksiyalara uyğun paralel bazarlar yaradıb, valyuta nəzarətini daxili istehsala yönəldib.
Hər iki ölkə öz daxili tələbatını yerli istehsalla qarşılayır. Azərbaycan isə azad ticarətə açıq, lakin idxaldan asılı iqtisadi modelə malikdir. Buna görə də qlobal qiymət dalğalanmalarından daha çox zərbə alır.
Həyat keyfiyyəti, kirayə və yaşayış dəyəri göstəriciləri
Beynəlxalq reytinqlər (Numbeo, Global Food Security Index, Economist Intelligence Unit və s.) göstərir ki, Azərbaycan yaşayış dəyərinə görə regionda ən bahalı ölkələrdən biridir. Lakin ortalama maaş və alıcılıq qabiliyyəti göstəricilərində Rusiya, Türkiyə və hətta Gürcüstandan geri qalır.
Bu da o deməkdir ki, vətəndaşın gündəlik gəliri ərzaq və kirayə xərclərini tam qarşılamaq gücündə deyil.
Azərbaycanın ərzaq bahalaşması indeksi təkcə qiymətlərin yüksəlməsi deyil, iqtisadi modelin struktur zəifliklərinin göstəricisidir.
Əsas problemlər idxal asılılığı, kənd təsərrüfatında aşağı məhsuldarlıq, qiymət tənzimlənməsinin səmərəsizliyi, sosial siyasətin qeyri-hədəfli olmasıdır.
Bu vəziyyətdən çıxış üçün dövlətin ərzaq təhlükəsizliyi strategiyası sadəcə subsidiya deyil, istehsal, saxlanma, logistika və rəqabət mexanizmlərinin modernləşdirilməsini əhatə etməlidir.
İnnovativ kənd təsərrüfatı texnologiyalarının tətbiqi, regionlararası ticarət mərkəzlərinin yaradılması və idxaldan asılılığın tədricən azaldılması Azərbaycanın ərzaq bazarında sabitliyi təmin edə bilər.
Akif NƏSİRLİ
