Ter­ro­riz­min spe­si­fik cə­hət­lə­ri, kök­lə­ri...

05 sentyabr 2016-cı il­də Çi­nin Xancjou əya­lə­tin­də in­ki­şaf et­miş 20 döv­lə­tin baş­çı­la­rı­nın iş­ti­rak et­di­yi Sam­mit­də ter­ro­rizmlə mü­ba­ri­zə hər bir döv­lə­tin si­ya­si və iq­ti­sa­di ma­raq­la­rı­nın, in­san və və­tən­daş hü­quq və azad­lıq­la­rı­nın ana xət­ti ki­mi vur­ğu­la­nıb.

Mə­sə­lə ABŞ və Ru­si­ya pre­zi­dentlə­ri­nin bir sa­at ər­zin­də da­vam edən gö­rü­şü­nün mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çev­ri­lib. Zən­nim­cə, hər bir döv­lət özü­nün xa­ri­ci si­ya­sə­ti ilə ye­ni dün­ya ya­rat­maq is­ti­qa­mə­ti­nə səmtlə­mək is­tə­yir­sə, ter­ro­riz­mə qar­şı ba­rış­maz ol­ma­lı­dır.

Da­xi­li iş­lər na­zi­ri Ra­mil Usu­bo­vun da tür­ki­yə­li həm­ka­rı ilə ter­ro­riz­mə qar­şı bir­gə mü­ba­ri­zə ət­ra­fın­da fi­kir mü­ba­di­lə­si apa­rı­lıb, sə­mə­rə­nin ola­ca­ğı­na ümid bəs­lə­nib.

"Ci­na­yət­kar­lı­ğın xə­bər­dar­lı­ğı və ci­na­yət­kar­lar­la rəf­tar" üz­rə BMT-nin 1990-cı il­də Ha­va­na­da ke­çi­ril­miş VI­II bey­nəl­xalq konqre­sin­də ter­ror­çu­lu­ğu do­ğu­ran sə­bəb və şə­ra­it, onun qar­şı­sı­nın alın­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çev­ri­lib. Bu sə­bəb­lər sı­ra­sın­da yox­sul­luq, iş­siz­lik, bey­nəl­xalq aləm­də ümu­mi ma­raq­la­ra xid­mət edən ide­o­lo­gi­ya­nın qa­tı əley­hi­nə ol­maq, so­si­al hə­ya­tın qu­rul­ma­sın­da çə­tin­lik­lər, təh­sil sə­viy­yə­si­nin tək­mil ol­ma­ma­sı, kadrla­rın ha­zır­lan­ma­sın­da mə­nə­vi də­yər­lə­rin nə­zə­rə alın­ma­ma­sı, əha­li­nin mü­əy­yən his­sə­si­nin mar­gi­nal­laş­ma­sı (la­tın sö­zü mar­gi­na­lis-so­si­al hə­ya­tın kə­na­rın­da - son həd­din­də ol­ma - ava­ra­çı­lıq, yox­sul­luq) so­si­al bə­ra­bər­siz­li­yin hid­dət­lə qar­şı­lan­ma­sı, ai­lə­də, cə­miy­yət­də mə­də­ni və mə­nə­vi  tər­bi­yə­nin aşa­ğı düş­mə­si, miq­ra­si­ya­nın ne­qa­tiv nə­ti­cə­lə­ri, özü­nü dər­ket­mə qa­bi­liy­yə­ti­nin ib­ti­da­i­ləş­mə­si, mə­də­ni-mə­i­şət ob­yektlə­ri­nin ha­mı üçün "açıq" ol­ma­ma­sı, KİV-də bə­ra­bər­siz­li­yə və zo­ra­kı­lıq­la­ra sə­bəb ola­caq ide­ya və ba­xış­la­rın təb­li­ği və s. gös­tər­mək olar.

Ter­ro­rizm, ci­na­yət­kar­lı­ğın və ci­na­yət­lə­rin xü­su­si nö­vü ki­mi da­ha çox "ida­rə olu­nan" qru­pun düş­mən ax­ta­rı­şın­da ol­du­ğu yer­lər­də in­ki­şaf edə bi­lir. Mü­va­fiq qu­rum­lar be­lə yer­lə­ri vax­tın­da gö­rə bil­mə­di­yin­dən, baş ve­rə­cək olay­la­rı  zə­rər­siz­ləş­dir­mək­də və lo­kal­laş­dır­maq­da çə­tin­lik­lər ya­ra­nır. İş­siz­li­yin və in­zi­ba­ti amir­li­yin hökm sür­dü­yü öl­kə­lər­də nar­ko­man­lı­ğı da əla­və et­sək, bir az da miq­yas­lı dü­şün­sək, ter­ror­çu­la­rın və kri­mi­nal alə­min sər­bəst hə­rə­kət­lə­ri, cə­za­sız­lıq mü­hi­ti və on­la­ra bey­nəl­xalq sə­viy­yə­də ha­va­dar­lıq ter­ror­çu­lu­ğun in­ki­şa­fı­na im­kan ya­ra­dır. Uzun il­lər Ru­si­ya­da,  Da­ğıs­tan, İn­qu­şe­ti­ya, Çe­çe­nis­tan və s. öl­kə­lər­də baş ve­rən  be­lə faktlar bu gün də cid­di na­ra­hat­lıq do­ğu­rur. Dün­ya ter­ror­çu­la­rın və İŞİD-in əlin­də aciz qa­lıb.

Hü­quq­şü­nas ekspertlə­rin ter­ror­çu­lu­ğun sə­bəb­lə­ri ba­rə­də mü­la­hi­zə­lə­ri si­ya­si, dip­lo­ma­tik per­so­na­la­ra və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­ra yax­şı mə­lum­dur. Bu sə­bəb­lər sı­ra­sın­da ilk növ­bə­də So­si­al-iq­ti­sa­di fak­tor­la­rı gös­tər­mək olar.

Bu qru­pa hə­yat şə­ra­i­ti­nin aşa­ğı düş­mə­si, (hə­səd, pa­xıl­lıq, qi­sas­çı­lıq, keç­mi­şə nos­tal­ji hisslər­lə qa­pan­ma) iq­ti­sa­di və ener­ji böh­ra­nı, qiy­mət­lə­rin sü­rət­lə ar­tı­mı, inflya­si­ya, in­san­la­rın alı­cı­lıq im­kan­la­rı­nın yox­lu­ğu, mü­əy­yən so­si­al və pro­fes­si­o­nal qrup­la­rın fə­a­liy­yə­tin­də böh­ran və dur­ğun­luq, xü­su­sən hərbçi­lə­rin - pe­şə­kar­lı­ğı və təc­rü­bə­si ilə se­çi­lən hər­bi za­bit­lə­rin məş­ğul­lu­ğu­nun ol­ma­ma­sı (partla­yı­cı mad­də­lər­lə bağ­lı ge­niş bi­li­yə və təc­rü­bə­yə ma­lik za­bit­lər nə­zər­də tu­tu­lur, bu in­san­la­rın pe­şə­kar­lı­ğın­dan ter­ror­çu­lar mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də edə bi­lir), iş­siz­li­yin miq­rantla­rın axı­nı­na tə­sir edə­cək sə­bəb­lə­rin qar­şı­sı­nı al­maq­da mü­rək­kəb şə­ra­it, ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı sa­hə­sin­də şəx­siy­yə­tin psi­xo­lo­ji və pe­şə­kar­lıq cə­hət­dən deq­ra­da­si­ya­sı; əha­li ara­sın­da od­lu si­la­hın, hər­bi sur­sa­tın da­şın­ma­sı və sax­lan­ma­sı­na mey­lin ar­tı­mı; mü­əy­yən qru­pun ha­ki­miy­yə­tin dev­ril­mə­si­nə cəh­di (məs: Qər­bi Al­ma­ni­ya­nın "Qır­mı­zı or­du Frak­si­ya­sı", İtal­ya­da ye­nə "Qır­mı­zı Bri­qa­da" və s.); Son ha­di­sə­lər­də qar­daş Tür­ki­yə­də baş ve­rən qi­ya­mı və s. aid et­mək olar.

Er­mə­nis­ta­nın gü­ya er­mə­ni­lə­ri xi­las et­mək is­tə­yən "Asa­la" ter­ror qru­pu da bu­ra aid­dir.

KİV-də zo­ra­kı­lıq və bə­ra­bər­siz­lik­lər­lə bağ­lı ide­ya və ba­xış­la­rın heç bir ma­neə ol­ma­dan ya­yı­mı diq­qət çə­kən mə­qam­lar­dan­dır.

Mə­lu­mat üçün - Röv­şən Lən­kə­ranski­nin Tür­ki­yə­də qət­li və mər­hu­mun hə­ya­tı­na aid aram­sız, bə­zən bir-bi­ri­nə zidd, "nü­fuz da­i­rə­si­ni ge­niş­lən­di­rən" mü­əl­lif ya­zı­la­rı əs­lin­də ci­na­yət­kar alə­mi tə­rən­nüm et­mək­dən baş­qa bir şey de­yil.

Da­ha son­ra si­ya­si sə­bəb­lər ki­mi, yə­ni ha­kim eli­ta tə­rə­fin­dən rep­res­siv me­tod­la­rın, cə­miy­yə­tin ik­rah his­si ilə qə­bul et­di­yi qey­ri-ənə­nə­vi xa­rak­ter da­şı­yan so­si­al-                   -si­ya­si qay­da­la­rın tət­bi­qi; döv­lət da­xi­lin­də  si­ya­si mü­na­qi­şə­lə­rin güc­lən­mə­si, mü­əy­yən re­gi­on­da iki döv­lə­tin si­ya­si və iq­ti­sa­di ma­raq­la­rı­nın (uy­ğun gəl­mə­mə­si) toq­quş­ma­sı; ha­ki­miy­yə­tin da­xi­li, xa­ri­ci və mil­li si­ya­sə­tin­də ko­bud səhvlər bu­rax­ma­sı; ay­rı-ay­rı adam­lar, qrup­lar, par­ti­ya­lar (di­ni ra­di­kal qrup­lar) tə­rə­fin­dən mil­li mü­na­qi­şə­lə­rin in­ki­şa­fı­na ça­ğı­rış­la­rın edil­mə­si, məq­səd­yön­lü qı­zış­dır­ma­lar və s. gös­tər­mək olar.

Baş­qa döv­lət­lə­rə qar­şı aq­res­si­ya və iş­ğal­çı­lıq si­ya­sə­ti nə­ti­cə­sin­də, si­lah və güc tət­biq et­mək­lə dinc əha­li­yə mad­di zi­yan də­yir. Əha­li qur­ban­lar qis­min­də uzun dövr ər­zin­də bu va­hi­mə­nin və dəh­şə­tin "tə­əs­sü­ra­tın­dan ay­rı­la bil­mir, psi­xo­lo­ji gər­gin­lik­lər, da­xi­li iz­ti­rab­lar tü­kən­mir. Ter­ror­çu­la­rı hə­vəs­lən­dir­mə, on­la­rı hər­bi ar­se­nal və ma­liy­yə ilə təc­hi­zet­mə, on­la­ra döv­lət si­ya­sə­ti da­xi­lin­də dəs­tək ver­mə; Do­mi­nant döv­lət­lə­rin ki­çik say­dıq­la­rı müs­tə­qil döv­lət­lə­rin si­ya­sə­ti ilə ra­zı­laş­ma­ma­sı və s. si­ya­si sə­bəb­lər­dən­dir.

Di­ni sə­bəb­lə­rin möv­cud­lu­ğu da­ha təh­lü­kə­li­dir.

Son za­man­lar di­ni fa­na­tizm, di­ni səbrsiz­lik­lər san­ki nü­ma­yiş et­di­ri­lir. Mü­səl­man öl­kə­lə­rin­də, bü­töv­lük­də dün­ya­da məs­cid­lə­rin sa­yı in­di 3, 4 də­fə ar­tıb. Mə­nim Al­la­ha, onun töv­hi­di­nə - bir­li­yi­nə, mö­cü­zə­lə­ri­nə, heç bir şüb­həm yox­dur. Məs­cid­lər­də di­nə, cə­miy­yə­tə və döv­lət­çi­li­yə zidd hər han­sı mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə et­mək Al­la­ha asi ol­maq qə­dər xə­ta­lı­dır, şey­ta­na xid­mət et­mək­dir. Qeyd et­di­yim ki­mi, bu­ra­da bə­zən baş­qa ide­ya­la­rı ca­ma­a­ta çat­dı­rır­lar. İn­san­la­rı hi­da­yət yo­lu­na ça­ğı­ran­la­rın şəx­siy­yət­lə­ri ət­ra­fın­da bu­la­nıq mə­lu­mat­la­rın ol­ma­sı di­ni ra­di­ka­liz­mə mey­li ar­tı­rır.

(Bə­şə­riy­yət əh­li­nə, ya­şa­dı­ğı­mız döv­lə­tə və və­tə­nə sev­gi­miz, ümu­mi ma­raq­lar na­mi­nə xe­yir­xah əməl­lə­ri­miz ol­maz­sa, qəl­bi­miz­də­ki boş­luq­da yad ba­xış­lar, sə­da­qət­siz­lik və ar­zu­la­ma­dı­ğı­mız şey­tan xis­lət­li in­san­la­rın əməl­lə­ri yu­va sa­la­caq. Hə­zər o gün­dən və o kəs­lər­dən.)

Bə­zi "İmam­la­rın"ila­hiy­yat­la bağ­lı sə­viy­yə­lə­ri ya çox aşa­ğı, ya da na­ta­mam­dır. İma­mın və­zi­fə­si tək­cə saq­qal sax­la­maq­dan iba­rət de­yil. Qə­na­ə­ti­mə gö­rə, Al­lah ev­lə­ri­nin ək­sə­riy­yə­tin­də yad ba­xış­lı xü­su­si kəş­fiy­yat nü­ma­yən­də­lə­ri­nin izi var, na­maz qıl­ma­ğa ge­dən "mö­min­lər" son­ra­dan ra­di­kal­la­şa­raq vəh­şi­li­yə doğ­ru ad­dım­la­yır. Bu ba­xım­dan ter­ro­run bir sə­bə­bi də fa­na­tizmdir. Fa­na­tizm si­ya­si, ide­ya­lı və di­ni ola bi­lər. Di­ni fa­na­tizm ra­di­kal­lı­ğa apa­ran müt­ləq inam­da ifa­də olun­du­ğun­dan, "ka­fir­lə­ri - inan­ma­yan­la­rı" öl­dür­mək­lə gu­ya qa­til cən­nə­ti qa­zan­mış olur. Bu dam­ğa al­tın­da öl­dü­rü­lən­lə­rin hər bi­ri bu in­san­la­rın yad­da­şın­da ka­fir ki­mi qə­bul olu­nur, bir növ "Rəb­bi­miz qar­şı­sın­da bor­cu­mu ye­ri­nə ye­tir­dim" - de­yə öyü­nür­lər. Bə­zən də qa­dın­lar bu mis­si­ya­nı çiy­ni­nə gö­tü­rür. Ter­ror­çu­lar adə­tən proq­ram­laş­dı­rı­lan adam­lar olur. Be­lə­lə­ri bu yol­la "şə­hid" ol­ma­ğı şə­rəf sa­yır. İs­lam isə bu cür vəh­şi tə­xəy­yül­lü­lə­ri rədd edir. Bu sa­yaq dav­ra­nan­lar Mə­həm­məd (s.ə.s) pey­ğəm­bə­rin vəs­fə sığ­maz nü­fu­zu­na da zi­yan vu­rur.

Apa­rı­lan təd­qi­qat­lar­dan mə­lum olur ki, ter­ror­çu­lar ax­maq, ağ­lı da­yaz adam da de­yil­lər. Va­hi­mə do­ğu­ran, xü­su­si­lə ağır ci­na­yə­ti, ya­xud han­sı düy­mə­ni bas­maq­la nə­yi da­ğıt­maq olar - və­zi­fə­si­ni kə­ma­ğı­la hə­va­lə (et­məz­lər) et­mə­yin özü də ağıl­sız­lıq­dır. Bu­ra­da hər şey zər­gər in­cə­li­yi və sa­at də­qiq­li­yi ilə ic­ra edi­lir. Al­la­hın "qa­nun­la­rı­na" sə­da­qət gös­tə­rən­lər çir­kin əməl­lə­ri­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­də tə­rəd­düd et­mir, vic­dan­la­rı üşü­mür. Məs­cid­lər­də ru­ha­ni­lə­rin iz­di­ha­mı sil­kə­lə­yə və ya­xud ağır bir ci­na­yə­tin qar­şı­sı­nı ala bi­lə­cək, küt­lə­vi qır­ğı­na yox de­yə­cək, nü­fuz­lu şəx­sin qət­li­ni pis­lə­yə­cək mo­i­zə­lə­ri çox az­dır (bəl­kə də yox­dur.) Qu­ra­ni Kə­rim, ina­na­nın da, inan­ma­yan bir gü­nah­sı­zın da qət­lə ye­ti­ril­mə­si­ni pis­lə­yir. "Si­zin­lə vu­ru­şan­la­ra qar­şı siz də vu­ru­şun" - de­yir. Bir gü­nah­sı­zı qət­lə ye­tir­mək­lə, bü­tün in­san­la­ra qar­şı tö­rə­di­lən əmə­lin ağır ol­du­ğu vur­ğu­la­nır.

İna­mı­na gö­rə hər bir mü­səl­man, (mö­min) aləm­lə­rin Rəb­bi­nə olan mü­na­si­bə­ti­ni öz dü­şün­cə­si və tə­fək­kü­rü da­xi­lin­də mü­əy­yən edir. La­kin dü­şün­dü­yü­nü psi­xo­lo­ji və fi­zi­ki zor tət­biq et­mək­lə baş­qa­sı­na diq­tə et­mək küfrlük­dür. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Konsti­tu­si­ya­sı din­də zo­ra­kı­lı­ğı rədd edir. "Hər kəs is­tə­di­yi di­nə eti­qad edə və ya­xud on­dan im­ti­na edə bi­lər" - müd­də­a­sı diq­qət çə­kir.

Qeyd et­di­yim ki­mi, in­san­la­rın hər bi­ri ağıl və dü­şün­cə­si həd­din­də Al­la­hı ta­nı­yır və Ona sı­ğı­nır. Bu­nu qiy­mət­lən­di­rən də Odur! Biz ki­mik?

Çe­çe­nis­tan­da "mü­səl­man­la­rın tə­ti­li" ki­mi uzun il­lər da­vam edən mü­ha­ri­bə ter­ror xis­lət­li sub­yektlə­rin öz qa­nun­la­rı­na uy­ğun ya­şa­maq is­tək­lə­ri­nin ba­riz nü­mu­nə­si idi. Ru­si­ya­da ya­şa­yan çe­çen gənclə­ri də hə­min ya­zıl­ma­mış qa­nun­la­ra sə­da­qət gös­tə­rə­rək həm­rəy­lik və bir­lik nü­ma­yiş et­di­rir, ağır ha­di­sə­lə­rə ra­zı­lıq ve­rir­di­lər. İs­lam isə əsl həm­rəy­li­yin və bir­li­yin tə­rəf­da­rı­dır, ri­ya­kar­lı­ğı, in­san­lı­ğa zidd sağ­lam tə­fək­kü­rə sığ­ma­yan əməl­lə­ri, haq­sız­lıq­la­rı qə­bul et­mir.

ABŞ-da 11 sentyabr mə­lum ter­ror ak­tın­dan son­ra İor­dan ça­yı­nın qərb sa­hi­lin­də­ki fə­ləs­tin­li­lər ərəb gənclə­rin­dən iba­rət tər­kib­də nü­ma­yiş­lər ke­çir­miş, bir-bi­ri­ni qi­sas al­maq­da təb­rik et­mək­lə, küt­lə­vi in­san qır­ğı­nı­na se­vinclə­ri­ni, əl­lə­rin­də dün­ya­nın bir nöm­rə­li ter­ror­çu­su Üsa­mə bin La­de­nin portre­ti­ni qal­dı­ra­raq tö­rət­di­yi fa­ci­ə­yə dəs­tək ol­duq­la­rı­nı nü­ma­yiş et­di­rib­lər. Bu da bir cür sə­feh­lik­dir, Al­la­ha, Onun ya­rat­dıq­la­rı­na, is­lam nə­zə­riy­yə­si­nə qar­şı çıx­maq­dır. Ob­yek­tiv var­lı­ğı in­kar edən və onu dərk edə bil­mə­yən be­lə şəxslər­dən baş­qa nə göz­lə­mək olar?

Əf­qa­nıs­tan­da­kı "Ta­li­ban hə­rə­ka­tı" da bu qə­bil­dən­dir. Müx­tə­lif güc sa­hib­lə­ri məq­səd­lə­ri­nə çat­maq üçün "da­nı­şan alət­lə­rin" im­kan­la­rın­dan ya­rar­la­na bi­lir­lər. Be­lə sər­səm­lər ABŞ-dan, Sə­u­diy­yə Ərə­bis­ta­nın­dan, Pa­kis­tan­dan dəs­tək alır, əməl­lə­ri­ni pe­şi­man­çı­lıq çək­mə­dən da­vam et­di­rir­lər. Ta­li­ban­lar sərt, is­la­ma sığ­ma­yan şə­ri­ət nor­ma­la­rı  ilə hə­rə­kət et­mə­yə baş­la­yır. Qız­lar ör­tül­mə­li, ev­də oxu­ma­lı, ki­şi­lər saq­qal sax­la­maz­sa, de­mə­li, is­la­mın düş­mən­lə­ri ilə əla­qə­lə­ri var - de­yə hə­rə­kət edir­lər. Nar­ko­ti­kə yox! - de­sə­lər də, son­ra­lar hə­min va­si­tə­lə­rin qa­nun­suz döv­riy­yə­sin­dən əl­də edi­lən gə­lir­lə  si­lah - sur­sat alır, miq­ya­sı­nı ge­niş­lən­di­rir­lər.

Dün­ya­da va­hi­mə­li əməl­lə­rin - ter­ror ha­di­sə­lə­ri­nin baş ver­mə­sin­də bə­zi döv­lət­lə­rin xü­su­si xid­mət sa­hə­lə­ri­nin ya­rıt­maz fə­a­liy­yə­ti­ni qeyd et­mə­mək ol­mur. Bu xid­mət sa­hə­lə­ri­nin təh­lü­kə­siz­li­yin tə­mi­na­tı­na yö­nə­lən fak­tor ki­mi cə­miy­yə­tin dəs­tə­yin­dən is­ti­fa­də edə bil­mə­mə­si, ne­cə de­yər­lər, əha­li­dən kə­nar fə­a­liy­yət­lə­ri, mə­lu­mat ban­kın­da ma­raq do­ğu­ran ha­di­sə­lər və tö­rə­di­lə­cək ağır ci­na­yət­lər ba­rə­də "şə­bə­kə­nin" mə­lu­mat­sız­lı­ğı ic­ti­ma­iy­yə­tə ba­ha ba­şa gə­lir. Əmə­liy­yat mə­lu­mat­la­rı ya yox­dur, ya da hə­min mə­lu­mat­lar­la iş­lə­mək ba­ca­rı­ğı və ya­xud qa­bi­liy­yə­ti aşa­ğı­dır. Be­lə öl­kə­lə­rin kəş­fiy­yat miq­ya­sı həd­dən ar­tıq dar və hü­quq-mü­ha­fi­zə or­qan­la­rı­na işə qə­bul qay­da­la­rı pro­tek­si­ya yo­lu ilə hə­ya­ta ke­çi­ril­di­yin­dən, pro­fes­si­o­nal­lı­ğın in­ki­şa­fı yu­ba­nır, ter­ror­la mü­ba­ri­zə adı al­tın­da ha­ki­miy­yət qo­ru­nur, in­san­la­rın təh­lü­kə­siz­li­yi­nin mü­da­fi­ə­si unu­du­lur, cə­miy­yət­də zo­ra­kı­lıq­la­ra şə­ra­it ya­ra­dı­lır.

Fak­ti­ki ola­raq bey­nəl­xalq aləm­də ter­ro­riz­mi do­ğu­ran sə­bəb və şə­ra­i­ti ara­dan qal­dır­maq, onun­la mü­ba­ri­zə Don Ki­xo­tun yel də­yir­ma­nı ilə mü­ba­ri­zə­si­nə bən­zə­yir. Ona gö­rə də ötən  əsrdə, həm də XXI 100 il­də ter­ror­çu­luq ar­tıq bü­tün döv­lət­lə­rin baş ağ­rı­sı­na çev­ri­lib. Güc yo­lu ilə bu­nun qar­şı­sı­nı al­maq ən azı si­ya­si sa­də­löhvlük­dür. Çün­ki ter­ror­çu­luq vəh­şi hey­van­la­rın nü­ma­yi­şi de­yil ki, on­la­ra qar­şı güc, si­lah tət­biq edil­sin. Bu, və­tən­daş mü­ha­ri­bə­si­nin va­ri­antla­rın­dan bi­ri­dir, özü­lün­də isə so­si­al, iq­ti­sa­di, di­ni ra­di­ka­lizm və si­ya­si sə­bəb­lər du­rur.

Bir ne­çə il Bel­çi­ka­da "Kom­mu­nist mən­tə­qə­si" adı al­tın­da dörd nə­fər­dən iba­rət ter­ror qru­pu­nun şə­hə­ri gər­gin­lik­də sax­la­ma­sı, Çe­çe­nis­tan­da "par­ti­zan ter­ror qrup­la­rı­nın" fə­a­liy­yə­ti ter­ror­çu­lu­ğa qar­şı təş­kil edi­lən bir­gə mü­ba­ri­zə­nin sö­nük­lü­yü­nün nə­ti­cə­si idi. Ye­nə da­ğın­tı­lar, küt­lə­vi qır­ğın­lar var və hə­lə ola­caq.

Və­tən­daş­la­rın asu­də vaxtla­rı­nı ne­cə ke­çir­mək, so­si­al prob­lem­lə­rin həl­li və təh­si­lin da­vam­lı in­ki­şa­fı üçün döv­lət­lər tə­rə­fin­dən məq­səd­yön­lü iş gö­rül­mə­li, məş­ğul­luq yer­lə­ri açıl­ma­lı, so­si­al ob­yektlə­rin in­şa­sı­na im­kan ve­ril­mə­li­dir.

Ru­si­ya­nın si­ya­si ana­li­tik­lə­ri "Çe­çen ter­ro­ru­nu" Krem­lin səhv, acı və tə­əs­süf do­ğu­ran mü­qəv­va si­ya­sə­ti­nin nə­ti­cə­si ki­mi gö­rür. Ora­da­kı fa­ci­ə­lə­rin sse­na­ri­si Yeltsin və Qor­ba­çov po­li­ti­ka­sı­nın bəh­rə­si­dir - de­yə vur­ğu­la­yır­lar... Ge­ne­ral Du­da­ye­və Ru­si­ya­nın 53 min ədəd av­to­mat si­lah­la­rı, hər­bi sur­sat, yüz­lər­lə tan­kı, BTR-lə­ri mi­ras qal­dı. Fak­ti­ki ola­raq Çe­çen şə­cə­rə­si­nin gənclə­rin­dən iba­rət dip­lo­mat­la­rı ol­ma­sa da, on­la­rın hər bi­ri is­tə­ni­lən hər­bi tex­ni­ka­nın və sur­sa­tın di­li­ni, on­dan is­ti­fa­də qay­da­la­rı­nı yax­şı bi­lir və bu im­kan­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək dinc rus əha­li­si­nə qar­şı is­ti­fa­də edir­lər. "Xə­mir hə­lə çox su apa­ra­caq"! Bu, dün­ya dü­zə­nin­də ya­rıt­maz si­ya­sə­tin mey­və­si­dir...

Çe­çe­nis­ta­nın, da­ğıl­mış Su­ri­ya­nın, İra­qın, Li­vi­ya­nın və da­ğıl­maq­da olan di­gər öl­kə­lə­rin çox­lu say­da ki­şi or­du­su ər­sə­yə gə­lir. Bu öl­kə­lə­rin ək­sə­riy­yə­tin­də iq­ti­sa­diy­yat da­ğıl­mış, mə­də­ni, na­dir, ta­ri­xi abi­də­lər və təh­sil ocaq­la­rı yer­lə yek­san olun­muş­dur. Dinc əha­li qaç­qın­lar or­du­su­na çev­ril­miş, on­la­rı adam say­ma­yan döv­lət­lə­rə sı­ğın­ma­ğa məc­bur olur­lar. Kim­dir gü­nah­kar? Ca­va­bı  za­ma­nı gə­lən­də so­ru­la­caq. O in­san­lar, iş al­ma­sa da, ya­şa­maq uğ­run­da, öl­mə­mək üçün mü­ba­ri­zə apa­ra­caq­lar, ma­liy­yə mən­bə­yi ara­ya­caq­lar və ta­pa­caq­lar, qi­sas ala­caq­lar. On­la­ra dəs­tək ve­rən bir mən­bə də ar­tıq ta­pı­lıb - is­lam ra­di­kal­lı­ğı. Bu ol­ma­say­dı, baş­qa bir mən­bə ta­pa­caq­dı­lar. Məs: Çe­çen­lər əv­vəl­lər neft oğur­lu­ğu və in­san­la­rı gi­rov gö­tür­mək­lə ma­liy­yə­lə­şir­di­lər, in­di on­la­ra  ba­xan­lar var.

Mü­ba­ri­zə plan­sız apa­rıl­dı­ğın­dan, ter­ror­çu­luq qlo­bal­la­şır, pe­şə­kar­la­şır və ekstre­mist ide­ya­lar­la möh­kəm­lən­dik­cə hə­ya­sız­la­şır, bey­nəl­xalq xa­rak­te­rə ma­lik özü­nə xas cə­hət­lə­ri­ni əks et­di­rir. Bu cə­hət­lər mü­a­sir döv­rün nü­və, kim­yə­vi və bak­te­ri­o­lo­ji si­lah­lar­dan is­ti­fa­də­ni is­tis­na et­mir. Eh­ti­yat­lı olaq!

Ter­ror­çu­luq mü­a­sir dün­ya­nın mü­a­sir mü­na­qi­şə ti­pi­dir- de­səm səhv et­mə­rəm. (XX əs­rin ye­ni mü­ha­ri­bə­si­nin ye­ni ti­pi) BMT TŞ-nın 23 sentyabr 2001-ci il­də qə­bul et­di­yi 1373 say­lı qət­na­mə­də qeyd edi­lir ki, ter­ror­çu­luq transmil­li mü­tə­şək­kil ci­na­yət­kar­lıq, nar­ko­tik­lə­rin qa­nun­suz döv­riy­yə­si, çirkli pul­la­rın yu­yul­ma­sı, od­lu si­lah­la­rın qa­nun­suz döv­riy­yə­si, nü­və, kim­yə­vi və bi­o­lo­ji (küt­lə­vi) qır­ğın si­lah­la­rı­nın qa­nun­suz da­şın­ma­sı ilə sıx bağ­lı­dır. Ter­ror­çu­la­rın tex­ni­ki təc­hi­za­tı­na bə­zi döv­lət­lər tə­rə­fin­dən qey­ri aş­kar dəs­tək ve­ril­mə­si hal­la­rı ar­tır. Öz çir­kin niy­yət­lə­ri­nə çat­maq üçün ter­ror təş­ki­lat­la­rı in­ter­net şə­bə­kə­sin­dən, ra­dio və te­le­vi­zi­ya­dan ge­niş is­ti­fa­də edə bi­lir­lər. Bey­nəl­xalq aləm­də ter­ror­çu­lu­ğun təh­lü­kə­li­li­yi onun­la öl­çü­lür ki, ar­tıq ha­mı­lıq­la ta­nın­mış qay­da­la­ra və döv­lət­lər ara­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şa­fı üçün xü­su­si təh­lü­kə var. İs­tə­ni­lən bey­nəl­xalq xa­rak­ter­li ter­ror ak­si­ya­sı, ən azı, iki döv­lə­tin ma­raq­la­rı­na qəsd edir. Ona gö­rə də ter­ror­çu­lu­ğa sədd çək­mək üçün döv­lət­lər ara­sın­da iki­li stan­dartlar­dan uzaq əmək­daş­lı­ğın es­ka­la­si­ya­sı ge­niş­lən­mə­li, BMT-nin nor­ma­la­rı, bey­nəl­xalq hü­qu­qun prin­sip­lə­ri iş­lə­mə­li, da­nı­şan alə­tə çev­ril­mə­mə­li­dir. "Dəs­tək ba­za­rı" bağ­lan­ma­sa sə­mə­rə göz­lə­mə­yə dəy­məz.

Ter­ro­rizmlə bağ­lı mə­sə­lə ilk də­fə Mil­lət­lər Li­qa­sın­da 1934-cü il­də mü­za­ki­rə edi­lib. Hə­min il oktyab­rın 9-da Mar­sel­də Yu­qos­la­vi­ya kra­lı I Alek­sandrın və Fran­sa­nın Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti­nin səd­ri Lui Bak­tun öl­dü­rül­mə­si ilə ter­ror ci­na­yət­lə­ri­nin özü­lü qo­yul­du. Uzun il­lər bey­nəl­xalq ter­ro­rizm baş­lan­ğıc­da müx­tə­lif döv­lət­lər ara­sın­da mü­ba­ri­zə alə­ti­nə çev­ri­lib, adi mü­ha­ri­bə­lə­rin al­ter­na­ti­vi, ek­vi­va­len­ti ki­mi bir döv­lət di­gər döv­lə­tə qar­şı ter­ror­çu­lar­dan is­ti­fa­də edib. Təh­lü­kə­nin də­rə­cə­si və miq­ya­sı­na tə­sir edən fak­tor­lar­dan bi­ri də bey­nəl­xalq nor­ma­la­rın im­pe­ra­tiv xa­rak­te­rə ma­lik ol­ma­ma­sı, bə­zi döv­lət­lə­rin do­mi­nantlı­ğı, ha­be­lə dis­tant ida­rə­çi­lik me­tod­la­rın­dan is­ti­fa­də edil­mə­si­dir.

Mə­lu­mat üçün qeyd et­mək olar ki, 1990-cı il­dən 2000-ci ilə qə­dər dün­ya­da 500-ə ya­xın ter­ror təş­ki­lat­la­rı fə­a­liy­yət gös­tə­rib, tö­rə­di­lən bey­nəl­xalq xa­rak­ter­li 6500 akt nə­ti­cə­sin­də 11 min adam zi­yan çə­kib, 5000-dən çox adam hə­lak olub. (Am­ma sta­tis­tik rə­qəm­lər hə­qi­qə­ti əks et­dir­mir, ölən­lə­rin sa­yı da­ha çox­dur.)

11 sentyabr 2001-ci il­dən son­ra "Əl Qa­i­də" güc­lən­mə­yə baş­la­sa da, son­ra­dan onun li­de­ri­nin öl­dü­rül­mə­si ilə təş­ki­la­tın coğ­ra­fi­ya­sı da­ra­lıb. Ekspertlə­rin qə­na­ə­ti­nə gö­rə, 2008-ci il ər­zin­də dün­ya­da 12000 ter­ror ak­tı­nın tö­rə­dil­mə­si nə­ti­cə­sin­də 56000 in­san zə­rər çə­kib, 15000 nə­fər hə­lak olub. Mü­ba­ri­zə­nin gü­cü bey­nəl­xalq alə­min, bey­nəl­xalq hü­qu­qun sub­yektlə­ri olan döv­lət­lə­rin və TŞ-nin da­i­mi üzvlə­ri­nin - həl­le­di­ci sə­sə ma­lik döv­lət­lə­rin bir­li­yin­dən ası­lı­dır. Əks təq­dir­də cə­miy­yət dəh­şət­li, güc yet­məz bir "Ana­kon­da­nın" qur­ba­nı­na çev­ri­lə­cək.
Şəm­səd­din Əli­yev
"Po­li­sə Dəs­tək" İB-nin səd­ri
Qeyd: Möv­zu Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da QHT-lə­rə Döv­lət Dəs­tə­yi Şu­ra­sı­nın mü­sa­bi­qə­sin­dən keç­miş­dir.