Nazirlər Kabineti tərəfindən Dövlət borcu və zəmanəti üzrə öhdəliklərin Təminat Fondunun fəaliyyəti ilə bağlı qaydalara edilən dəyişiklik ilk baxışdan texniki və zəruri maliyyə addımı kimi görünür. Məqsəd aydındır: dövlət büdcəsindən verilmiş ssudalar vaxtında geri qaytarılmadıqda yaranan riskləri minimallaşdırmaq və dövlətin borc öhdəliklərinin icrasında fasilə yaranmasının qarşısını almaq. Bu, makroiqtisadi sabitlik baxımından məntiqli mexanizm təsiri bağışlayır.
Lakin məsələnin digər tərəfi də var. Büdcə ssudaları mahiyyət etibarilə müvəqqəti xarakter daşıyır və intizamlı geri qaytarılma prinsipinə əsaslanır. Əgər geri ödəniş riski yarandıqda avtomatik olaraq Təminat Fondunun vəsaitlərinə çıxış imkanı formalaşırsa, bu, müəyyən hallarda maliyyə intizamını zəiflədə bilər. Çünki borcalan qurum əvvəlcədən bilməlidir ki, öhdəliyin icra olunmaması real məsuliyyət və məhdudiyyət yaradır. Əks halda “son instansiya mənbəyi”nin mövcudluğu psixoloji arxayınlıq effekti yarada bilər.
Xüsusilə yerli büdcələr və ayrı-ayrı büdcə təşkilatları üçün belə mexanizmlər iki cür nəticə verə bilər. Bir tərəfdən, sosial ödənişlərin, əməkhaqlarının və vacib dövlət proqramlarının gecikməsinin qarşısı alınır. Digər tərəfdən isə, maliyyə planlaşdırmasında risklərin daha az diqqətlə hesablanması ehtimalı artır. Əgər ssudaların geri qaytarılmaması sistemli hal alarsa, bu artıq texniki problem deyil, struktur idarəetmə məsələsinə çevrilə bilər.
Burada əsas sual qərarın özü deyil, onun icra mexanizmidir. Təminat Fondunun vəsaitlərindən hansı hallarda, hansı prosedurla və hansı əsaslandırma ilə istifadə ediləcəyi maksimum dərəcədə şəffaf olmalıdır. İctimaiyyətə açıq hesabatlılıq, müstəqil audit və parlament nəzarəti bu mexanizmin sağlam işləməsi üçün vacib şərtlərdir. Əks halda Fond fövqəladə təhlükəsizlik yastığından daha çox, maliyyə intizamsızlığını kompensasiya edən alətə çevrilə bilər.
Qərarın müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, dövlət borcu üzrə öhdəliklərin icrasında gecikmə riskini azaldır və fiskal sabitliyi qorumağa xidmət edir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə əsas prioritet ssudaların verilmə və geri qaytarılma mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və məsuliyyət mexanizmlərinin gücləndirilməsi olmalıdır. Əgər yeni dəyişiklik bu paralel islahatlarla müşayiət olunmasa, o zaman maliyyə sistemində balansın pozulması və arzuolunmaz inzibati davranışların təşviqi ehtimalı arta bilər.
Beləliklə, qəbul edilən qərar nə tam mənfi, nə də birmənalı müsbət qiymətləndirilə bilər. Onun real təsiri idarəetmə keyfiyyətindən, şəffaflıq səviyyəsindən və maliyyə intizamına necə yanaşılacağından asılı olacaq. Dövlət maliyyəsində dayanıqlılıq yalnız ehtiyat fondlarının mövcudluğu ilə deyil, həm də məsuliyyətli və hesabatlı idarəetmə ilə təmin olunur.
Akif NƏSİRLİ
