Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Kleo­pat­ra

Kleo­pat­ra bi­zim era­dan əv­vəl 69 il­də Mi­si­rin İs­gən­də­riy­yə şə­hə­rin­də ana­dan olub. Cə­mi 39 il ya­şa­yan bu xa­nım həm ya­şam tər­zi­nə, həm mü­ba­ri­zə ilə do­lu hə­yat yo­lu­na, həm də mü­əm­ma­lı ölü­mü­nə gö­rə bu gün də dün­ya­nın ma­raq dai­rə­sin­də olan ta­nı­nan in­san­lar­dan bi­ri­dir.                                            

Ağıl­lı və təh­sil­li, bəl­kə də dün­ya­nın ən əf­sa­nə­vi qa­dın­la­rın­dan bi­ri olan Kleo­pat­ra in­san­la­rı məf­tun et­mək sə­nə­ti­nin sir­lə­ri­nə yi­yə­lən­miş­di. Dün­ya­nın bü­tün güc-qüv­və­si ki­şi­lə­rin əlin­də ol­du­ğun­dan, öz is­te­da­dı­nı sev­gi-mə­həb­bət sa­hə­sin­də mə­ha­rət­lə iş­lə­dir­di. Kleo­pat­ra hə­lə 10 ya­şın­da ikən ata­sı Pto­lo­mey Au­lets ilə bir­lik­də Ro­ma­ya ge­dir. Bu­ra­da Ro­ma İm­pe­ri­ya­sı rəh­bə­ri­nin onun ata­sın­dan 10 min qı­zıl is­tə­di­yi­nin şa­hi­di olur. Son­ra­lar öl­kə­ni yox­sul­laş­dı­ran əsas sə­bəb­lər­dən bi­ri­nin məhz ha­ki­miy­yət­də qal­maq üçün ve­ri­lən xə­rac ol­du­ğu­nu an­la­yır və özü ha­ki­miy­yət­də olar­kən bu ənə­nə­nin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı­na ça­lı­şır.

Kleo­pat­ra gö­zəl təh­sil al­mış­dı və bir ne­çə dil­də ra­hat da­nı­şır, bir ne­çə alət­də çal­ma­ğı ba­ca­rır­dı. O, o vaxt­lar si­vi­li­za­si­ya­nın mər­kə­zi sa­yı­lan İs­gən­də­riy­yə­də bö­yü­müş­dü. Poe­zi­ya, sə­nət və el­min və­tə­ni sa­yı­lan bu şə­hər­də Mi­sir çar sa­ray­la­rı­nın bir çox gör­kəm­li şa­ir və rəs­sam­la­rı ye­tiş­miş­di. On­lar­dan gö­zəl təh­sil alan Kleo­pat­ra bir ne­çə dil­də da­nı­şır, fəl­sə­fə­ni, ədə­biy­ya­tı öy­rə­nir­di. Əc­dad­la­rın­dan ge­ne­tik ola­raq mə­nim­sə­di­yi si­ya­si zə­ka­ya ma­lik gənc qız sa­vad­lı və ağıl­lı idi. An­tik mü­əl­lif­lər onun ağ­lı­nı gö­zəl­li­yin­dən üs­tün tu­tur­du­lar. Ağıl­lı və sa­vad­lı Kleo­pat­ra, bəl­kə də dün­ya­nın ən əf­sa­nə­vi qa­dın­la­rın­dan bi­ri idi. Onun hə­ya­tı əv­vəl­cə rəs­sam­la­rın və şa­ir­lə­rin, son­ra isə dra­ma­turq­la­rın il­ham mən­bə­yi ola­raq gö­zəl sə­nət əsər­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı­na sə­bəb olub. Kleo­pat­ra həm də ma­hir bir si­ya­sət­çi idi. O, bir sı­ra yük­sək qa­bi­liy­yət­lə­ri ilə döv­rü­nün əf­sa­nə­vi si­ya­sət­çi­lə­ri­ni çə­tin­lik çək­mə­dən tə­sir al­tı­na ala bi­lir­di. Ya­şa­dı­ğı dö­nəm­də Kleo­pat­ra­nı dil­lər əz­bə­ri edən xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri də onun həd­dən ar­tıq gö­zəl ol­ma­sı idi. Əs­lən yu­nan olan ata­sı ölən­də onun 18 ya­şı var­dı. Ata­sın­dan son­ra tax­ta otur­du. Fə­qət tax­tı əl­də sax­la­maq və döv­lə­ti in­ki­şaf et­dir­mək üçün çox ça­lış­ma­lıy­dı, çün­ki o, ha­ki­miy­yə­tə gə­lən­də döv­lət çox zə­if bir hal­da idi. Onun ha­ki­miy­yə­ti­nin ilk il­lə­ri 3 il­lik qu­raq­lıq və 2 il­lik qıt­lıq­la yad­da qa­lıb. Kleo­pat­ra xal­qa da­ha ya­xın ol­maq üçün Mi­sir xal­qı­nın di­ni inan­cı­nı qə­bul et­miş­di. Fə­qət bu onu dev­ril­mək­dən xi­las et­mə­di. Kleo­pat­ra ba­cı­sı Ar­seo­ne tə­rə­fin­dən dev­ri­lib sür­gü­nə gön­də­ril­di.

La­kin o, məğ­lu­biy­yə­ti ilə ba­rış­mır­dı. Bö­yük çə­tin­lik­lər­dən son­ra Kleo­pat­ra məş­hur Ro­ma im­pe­ra­to­ru Yu­li Se­zar­la gö­rü­şür. Ağıl­lı mü­ha­ki­mə­lə­ri, cə­sa­rət­li çı­xış­la­rı və gö­zəl­li­yi ilə se­çi­lən Kleo­pat­ra elə ilk gö­rüş­dən Se­za­rın diq­qə­ti­ni cəlb edir. O, Mi­si­rə qa­yı­dır, am­ma tək de­yil, za­ma­nı­nın əf­sa­nə­vi im­pe­ra­to­ru Se­zar­la bir­lik­də qa­yı­dır. Se­zar bö­yük bir do­nan­ma ilə də­niz­dən İs­gən­də­riy­yə şə­hə­ri­nə da­xil olur. Nə­ti­cə­də, Kleo­pat­ra ba­cı­sı­nı de­vi­rib ye­ni­dən ha­ki­miy­yə­tin ba­şı­na ke­çir.

Bö­yük bir im­pe­ri­ya­nın baş­çı­sı olan Se­zar Kleo­pat­ra­ya də­li­cə­si­nə aşiq ol­muş­du. Bu za­man Se­za­rın 50, Kleo­pat­ra­nın 20 ya­şı var­dı. Üs­tün qa­bi­liy­yə­ti və gö­zəl­li­yi ilə se­çi­lən Kleo­pat­ra onu özü­nə məf­tun et­miş­di. Bu eş­qin nə­ti­cə­si ola­raq on­la­rın bir oğ­lu dün­ya­ya gə­lir. Uşa­ğın adı­nı Se­za­rio­ni, yə­ni ki­çik Se­zar qo­yur­lar. Ro­ma­da heç ki­min ve­ci­nə de­yil­di ki, Se­za­rın nə qə­dər mə­şu­qə­si var. Am­ma mə­şu­qə­si­ni be­lə tən­tə­nə ilə qə­bul et­mək­lə Se­zar mil­lə­ti­ni təh­qir et­miş­di. Şə­hər­də şa­yiə gə­zir­di ki, Se­zar Kleo­pat­ra­nın oğ­lu­nu va­ris elan edə­cək. Elə bu şa­yiə­lər də Se­za­rın öm­rü­nü qı­salt­dı...

Çar öl­dü­rü­lən­dən son­ra Kleo­pat­ra qaç­ma­lıy­dı. Kleo­pat­ra İs­gən­də­riy­yə­yə qa­yı­dan­dan bir il son­ra qar­da­şı və­fat edir. Kleo­pat­ra­nı onun ölü­mün­də gü­nah­kar he­sab et­sə­lər də, heç nə­yi sü­but et­mək ol­mur. Kleo­pat­ra oğ­lu­nun qəy­yu­mu ki­mi öl­kə­ni ida­rə et­mək hü­qu­qu qa­za­nır. O, Mi­si­rin ye­ga­nə pad­şa­hı ola­raq Se­za­rio­nu öz va­ri­si elan edir.

Kleo­pat­ra yaş­lı Mark An­to­ni ilə ta­nış olan­da 29 ya­şın­da idi. An­to­ni Yu­na­nıs­tan və Ki­çik Asi­ya­nı do­la­şıb xə­rac yı­ğar­kən onu hər yer­də al­qış­la­yır­dı­lar. Tək­cə Kleo­pat­ra ona diq­qət et­mir­di. An­to­ni ça­ri­ça­nı Se­za­rı öl­dü­rən­lər­lə əl­bir ol­maq­da it­ti­ham edib çox­lu pul qa­zan­maq fik­rin­dəy­di. An­to­ni­nin xa­siy­yə­ti­ni əv­vəl­cə­dən öy­rə­nən Kleo­pat­ra bu gö­rü­şə qı­zı­lı rən­gə bo­yan­mış, gü­müş su­yu­na sa­lın­mış avar­la­rı olan al rəng­li yel­kən­li gə­mi­də gə­lir. Kleo­pat­ra tax­ta Af­ro­di­ta­nın ge­yi­min­də otur­muş­du. Ya­nın­da erot gör­kə­min­də ba­la­ca oğ­lan­lar və nim­fa ge­yi­min­də olan qul­luq­çu qız­lar da­yan­mış­dı. Su­da hə­rə­kət edən­də fley­ta və ki­fa­ra­la­rın sə­da­sı gə­lir, ət­ra­fa gö­zəl qo­xu­lar ya­yı­lır­dı. 10 il da­vam edə­cək sev­gi ma­cə­ra­sı be­lə baş­la­yır...

An­to­ni bü­tün iş­lə­ri­ni atıb ça­ri­ça ilə İs­gən­də­riy­yə­də ey­şi-iş­rət­lə məş­ğul olur. An­to­ni­nin ko­bud ins­tink­tlə­ri­nə uy­ğun­la­şan Kleo­pat­ra isə eh­ti­ras düş­kü­nü­nə, ən əx­laq­sız kur­ti­zan­ka­ya çev­ri­lir. O içir, sö­yüş sö­yür, ero­tik mah­nı­lar oxu­yur, mə­şu­quy­la yum­ruq da­va­sı­na çı­xır... Ko­bud ro­ma­lı zə­rif qa­dı­nın sil­lə­lə­rin­dən bö­yük ləz­zət alır­dı. On­lar tez-tez nö­kər, mat­ros pal­ta­rı ge­yib şə­hə­rin kü­çə­lə­rin­də qa­çır, yol­dan ke­çən­lər­lə, sər­xoş­lar­la da­va edir, çox vaxt da dö­yü­lüb sa­ra­ya qa­yı­dan­dan son­ra bə­dən­lə­ri­nin gö­yü sa­ğal­ma­mış ye­ni ağıl­sız­lı­ğın pla­nı­nı cı­zır­dı­lar...

An­to­ni­dən ar­tıq üç uşa­ğı olan Kleo­pat­ra mü­ha­ri­bə­lər uc­ba­tın­dan 3 il həs­rət­lə ya­şa­ma­lı olur. Am­ma Asi­ya tor­pa­ğı­na qə­dəm qoy­ma­ğa bənd olan An­to­ni ye­nə də "Nil sa­hi­li­nin si­re­na­sı"nı ya­da sa­lır. An­to­ni­ni itir­mə­mək üçün Kleo­pat­ra nə­va­zi­şi­ni, na­zı­nı iki­qat ar­tı­rır. O ye­mir, iç­mir, gü­nü­nü ağ­la­maq­la ke­çi­rir və ölüm­cül mə­yus­luq nü­ma­yiş et­di­rir­di. Bu də­fə sə­fər­dən qa­yı­dan An­to­ni qə­lə­bə­lə­ri­ni onun­la qeyd edir. Ye­ni tor­paq­lar Ro­ma­ya yox, Kleo­pat­ra və onun uşaq­la­rı­na pay­la­nır. Ro­ma Se­na­tı və xalq bu­nu təh­qir ki­mi qə­bul edir. An­to­ni Kleo­pat­ra­nın sev­gi­sin­dən baş­qa heç nə­yi dü­şün­mək iq­ti­da­rın­da de­yil­di. O, hət­ta Kleo­pat­ra­nın pro­fi­li olan pul­lar si­fa­riş ver­miş­di...

Öz kef­lə­ri­lə ya­şa­ma­ğa öy­rən­miş bu cüt­lü­yü son­da lov­ğa­lıq və özü­nə ar­xa­yın­lıq məhv edir. On­lar Ro­ma­dan gə­lən təh­lü­kə­ni san­ki gör­mür­lər. An­to­ni­nin ar­va­dı­nın qar­da­şı Ok­ta­vi­an Kleo­pat­ra­ya mü­ha­ri­bə elan edən­də on­lar mü­ha­ri­bə­ni baş­la­ma­dan uda­caq­la­rı­na əmin olub, son­da isə məğ­lub olub­lar. 50 yaş­lı An­to­ni eyş-iş­rət­dən əl­dən dü­şə­rək qo­ca­ya dön­müş­dü. Heç qı­lınc tut­ma­ğa da ta­qə­ti yox­du. Kleo­pat­ra isə sər­kər­də­lik is­te­da­dı­nı mə­həb­bət təc­rü­bə­si­lə qa­rış­dır­dı­ğın­dan elə bil­miş­di ki, də­niz ko­man­dan­lı­ğı­nı ələ ala bi­lər. Ona gö­rə də sev­gi­li­si­nin dö­yüş stra­te­gi­ya­sı­nı an­la­ma­ya­raq ən la­zım­lı an­da ge­ri çə­kil­mək­lə dö­yüş­də məğ­lub olur. Ba­şı­nı qat­maq üçün şe­ir yaz­ma­ğa qur­şa­nan An­to­ni­dən fərq­li ola­raq, Kleo­pat­ra gə­lə­cə­yi­ni gö­zü­nün qar­şı­sı­na gə­ti­rib öz xi­la­sı­nı dü­şü­nür­dü.

Kleo­pat­ra də­niz kə­na­rın­da öz məq­bə­rə­si­nin ti­kin­ti­si­nə əmr ve­rir. Vax­tı gə­lən­də onu bu­ra­da bü­tün cə­va­hi­ra­tıy­la bir­gə yan­dır­ma­lıy­dı­lar. Am­ma hə­yat eş­qi onu ra­hat bu­rax­mır­dı. Hin­dis­ta­na get­mək üçün öz gə­mi­lə­ri­ni qul­la­rın, yük hey­van­la­rı­nın gü­cü ilə qu­ru­dan ke­çir­sə də, Qır­mı­zı də­ni­zə ça­tan ki­mi ərəb­lər bü­tün gə­mi­lə­ri yan­dı­rır. Kleo­pat­ra ye­nə də ruh­dan düş­mür. Xal­qa si­lah pay­lat­dı­rır, in­san­la­rın hər­bi ru­hu­nu qal­dır­maq üçün oğ­lu Se­za­rio­ni­ni əs­gər­li­yə yaz­dı­rır. Bü­tün bun­lar kö­mə­yə gəl­mə­dik­də o, özü­nü zə­hər­lə­mək qə­ra­rı­na gə­lir. Kleo­pat­ra­ya ağ­rı­sız, ça­ba­la­ma­sız öl­dü­rən bir zə­hər la­zım idi. O, ölü­mə məh­kum edi­lən qul­la­rın üzə­rin­də müx­tə­lif zə­hər­lə­ri təc­rü­bə­dən ke­çi­rir, nə­ha­yət özü­nə uy­ğun ola­nı ta­pır. Ki­çik As­pi­da ila­nın zə­hə­ri onu is­tə­yi­nə da­ha tez çat­dı­ra­caq­dı. Ölüm qor­xu­su hər kə­sin hə­ya­tı­nı zə­hər­lə­yə bi­lər. Kleo­pat­ra isə hə­yat­dan get­mə­nin ye­ni sse­na­ri­si­ni ya­zır­dı...

Kleo­pat­ra mə­şu­qun­dan giz­li ola­raq Ok­ta­via­na qiy­mət­li hə­diy­yə­lər gön­də­rir. Ya­şı 37-ni keç­sə də, o hə­lə öz ca­zi­bə gü­cü­nə ina­nır­dı. Üs­tə­lik, qa­si­din ağ­zın­dan çıx­mış­dı ki, Ok­ta­vi­an tez­lik­lə İs­gən­də­riy­yə­yə gi­rə­cək və An­to­ni­ni öl­dü­rə­cək. Sa­ray­da də­li ki­mi ora-bu­ra qa­çan An­to­ni­nin Kleo­pat­ra­nın xə­ya­nə­tin­dən şüb­hə­si yox­du. Bu vaxt Kleo­pat­ra­nın gön­dər­di­yi nö­kər­lər ça­ri­ça­nın uy­dur­du­ğu ölüm xə­bə­ri­ni An­to­ni­yə çat­dı­rır. An­to­ni də sev­gi his­si­nə qa­pı­la­raq özü­nü qı­lın­cın üs­tü­nə atır. Onun ölü­mü Kleo­pat­ra­nı vic­dan əza­bı çək­mə­yə va­dar edir. O, An­to­ni­ni sa­ra­ya gə­tir­mə­yi əmr edir. Hə­lə öl­mə­miş An­to­ni Kleo­pat­ra­nın ağu­şun­da sev­gi­li­si­nin öpüş­lə­ri al­tın­da dün­ya­sı­nı də­yi­şir. An­to­ni­ni dəfn edən­dən son­ra Kleo­pat­ra sa­ra­yı­na qa­yı­dıb çar ki­mi öl­mə­yi qə­ra­ra alır. Məğ­lub­la­ra qar­şı rəhm­siz olan Kleo­pat­ra üçün özü­nü öl­dür­mək çə­tin de­yil­di. Ok­ta­via­nın adam­la­rı Kleo­pat­ra­nı ça­ra la­yiq bə­zən­miş ya­taq­da öl­müş və­ziy­yət­də ta­pır­lar. Onu An­to­ni­nin ya­nın­da ədəb-ər­kan­la dəfn edir­lər.

Bu­gü­nə qə­dər Kleo­pat­ra­nın hə­ya­tı və və­fat ta­ri­xi so­na qə­dər mə­lum de­yil. İki min il­dən çox­dur ki, onun ob­ra­zı sir­lər­lə bə­zə­di­lib. Bu­na bax­ma­ya­raq, qə­dim və müa­sir ta­rix­çi­lər ey­ni fik­rə gə­lib­lər: Mi­sir kra­li­ça­sı ağıl­lı, hökm­lü, ca­zi­bə­dar və cə­sa­rət­li bir qa­dın idi. 2000 min il­dən çox­dur ki, Kleo­pat­ra ta­rix­də gö­zəl­lik sim­vo­lu he­sab edi­lir. Ta­rix­çi­lə­rə gö­rə, Kleo­pat­ra­nın da­xi­li alə­mi xa­ri­cin­dən da­ha gö­zəl idi. Plu­tar­xın fik­rin­cə də, Kleo­pat­ra­nın xa­ri­ci gö­rü­nü­şün­dən çox onun xa­siy­yə­ti, ün­siy­yə­ti da­ha cəl­be­di­ci olub. O, yal­nız öz si­ya­si fəa­liy­yə­ti və Mi­si­ri ro­ma­lı­lar­dan xi­las et­mək cəhd­lə­ri ilə şöh­rət tap­ma­yıb, ey­ni za­man­da Yu­li Se­zar­la sev­gi mü­na­si­bə­ti və Ro­ma sər­kər­də­si Mark An­to­ni ilə dra­ma­tik sev­gi ta­rix­çə­si ilə də məş­hur olub. Elə Yu­li Se­za­rı da, Mark An­to­ni­ni də Kleo­pat­ra öz ün­siy­yə­ti­lə məf­tun edib. Am­ma bü­tün bun­lar­la bə­ra­bər, söz­süz ki, Kleo­pat­ra­nın xa­ri­ci cəl­be­di­ci­li­yi də olub. Qə­dim ta­rix­çi Dio be­lə ya­zıb: "Kleo­pat­ra şi­rin bir ün­siy­yət ya­rat­ma­ğı ba­ca­ran, çox ca­zi­bə­dar sə­sə ma­lik bir xa­nım olub. Onun­la bir də­fə söh­bət edən ada­ma san­ki ömür-gün ba­ğış­la­yır­dı."

Qə­dim sik­kə­lə­rin üzə­rin­də­ki Kleo­pat­ra özün­dən çox Pto­lo­mey nəs­lin­dən olan ki­şi­lə­rə bən­zə­di­lib. Bu­nun­la da Kleo­pat­ra­nın ha­ki­miy­yə­tə da­ha çox id­dia­lı ol­du­ğu­nu sü­bu­ta ye­tir­mə­yə ça­lı­şıb­lar. Bu qə­dim pul­la­rı da o za­man­lar Kleo­pat­ra­nın xa­ri­ci gö­rü­nü­şü­nü gös­tər­mək üçün de­yil, məhz si­ya­si təb­li­ğat məq­sə­di­lə bu­ra­xıb­lar. Bir şe­yi də qeyd et­mək ye­ri­nə dü­şər ki, əv­vəl­lər "qa­dın gö­zəl­li­yi" de­dik­də, heç də yal­nız si­fət gö­zəl­li­yi nə­zər­də tu­tul­mur­du. O za­man­lar, adə­tən fi­zi­ki sağ­lam­lıq, cəl­be­di­ci da­nı­şıq tər­zi, səs və s. nə­zə­rə alı­nır­dı.

Kleo­pat­ra ol­duq­ca zən­gin bir hə­yat ya­şa­yıb, bi­zim era­dan əv­vəl 30-cu ilin 12 av­qust ta­ri­xin­də və­fat edib. O, bü­tün hə­ya­tı bo­yu Mi­si­rin müs­tə­qil ol­ma­sı üçün ça­lış­sa da, onun müs­tə­qil­li­yi­ni 20 il tə­min et­sə də, və­fa­tın­dan son­ra Mi­sir Ro­ma im­pe­ri­ya­sı­nın vi­la­yət­lə­rin­dən bi­ri ol­maq­dan xi­las ola bil­mə­yib.

Ru­hu şad ol­sun!

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor