Hazırda Misir və bir sıra digər dövlətlər “Hizbullah”ın tərksilah edilməsi və İsrailin Livandan çıxması istiqamətində diplomatik səylər göstərir. Lakin bu iki məsələnin hər biri zahirən sadə görünsə də, dərin geosiyasi mürəkkəbliklər daşıyır. Tərəflərin maraqları, regional güc balansı və tarixi presedentlər nəzərə alındıqda, mövcud diplomatik çərçivənin real nəticəyə gətirəcəyi barədə ciddi suallar qalmaqdadır.
İranın razılığı olmadan “Hizbullah”ın tərksilahı mümkündürmü?
“Hizbullah” onilliklər ərzində İranın maliyyəsi, silah təchizatı və siyasi dəstəyi ilə formalaşmış bir qurumdur. Tehran üçün bu təşkilat sadə bir müttəfiq deyil, İsrailə və Qərb maraqlarına qarşı strateji təzyiq alətidir. Bu baxımdan İranın açıq razılığı olmadan tam mənada tərksilahın reallaşması demək olar ki, qeyri-mümkündür.
Bununla belə, "tam razılıq" yerinə "passiv qəbul" ssenarisi nəzəri cəhətdən istisna edilmir. Daxili iqtisadi böhran, beynəlxalq sanksiyalar və regional izolyasiya şəraitindəki Tehran müəyyən güzəştlərə getmək məcburiyyətindədirsə, Hizbullahın bəzi silahlarından imtinasına göz yummasına razı ola bilər. Lakin bu, heç bir halda tam tərksilahla eyniləşdirilməməlidir, bu, daha çox taktiki bir geri çəkilmə olardı.
Məsələni daha da mürəkkəbləşdirən budur ki, “Hizbullah” artıq yalnız İranın vasitəsi deyil, həm də Livan siyasi sisteminin struktural bir hissəsinə çevrilib. Təşkilat parlamentdə təmsil olunur, geniş sosial xidmətlər şəbəkəsi yaradıb və böyük seçici kütləsinə malikdir. Bu reallıq onu göstərir ki, “Hizbullah”ın silahlı qolunu sıradan çıxarmaq üçün yalnız İranın razılığı kifayət deyil, bu, eyni zamanda Livan dövlətinin real inzibati gücünü, beynəlxalq icamanın uzunmüddətli maliyyə dəstəyini və daxili siyasi konsensusu tələb edir.
Tarixi presedent bu cəhətdən də ibrətamizdir. 2006-cı il müharibəsinin ardınca qəbul edilən 1701 saylı BMT Təhlükəsizlik Şurası qətnaməsi “Hizbullah”ın Livanın cənubundan çıxarılmasını açıq şəkildə nəzərdə tuturdu. Lakin bu öhdəlik praktikada heç vaxt tam icra olunmadı. Müqayisəli baxımdan bu, hazırkı diplomatik səylərin önünə hansı maneələrin çıxacağını aydın şəkildə göstərir.
İsrailin Livandan tam çəkilməsinə gəldikdə isə, onun mövqeyi iki əsas tələb üzərində qurulub: Hizbullahın şimali İsrailə hücum mövqelərindən faktiki olaraq geri çəkilməsi və bu boşluğu dolduracaq etibarlı təhlükəsizlik mexanizminin yaradılması. Əgər bu şərtlər yalnız kağız üzərində qalırsa, Təl-Əviv işğal etdiyi ərazilərdəki mövqeyini qorumaqda israrlı olacaq.
Məsələni daha da çətinləşdirən amil İsrailin daxili siyasi mənzərəsidir. Hazırda ölkədə güclü mövqeyə malik olan sağ qanad üçün hər hansı birtərəfli çəkilmə addımı siyasi baxımdan yüksək qiymətə başa gəlir. Koalisiya siyasəti kontekstində bu cür güzəştlər hökumətin daxili balansını poza bilər.
Misirin bu prosesdəki rolu əhəmiyyətli olsa da, onun manevr məkanı məhduddur. Qahirə nə İrana, nə də birbaşa “Hizbullah”a ciddi təsir göstərə bilir. Misirin əsas funksiyası tərəfləri danışıq masasına cəlb etmək və ABŞ ilə regional aktorlar arasında körpü rolunu oynamaqdır.
Real və davamlı bir sülh mexanizmi üçün isə daha geniş, çoxşaxəli bir format zəruridir. Bu ABŞ, Fransa, İran, Körfəz ölkələri və regional güclər arasında əlaqələndirilmiş diplomatik çərçivəsi ola bilər. Hal-hazırda bu koordinasiyanın son dərəcə zəif olduğu görünür.
Yəni “Hizbullah”ın tam mənada tərksilahı da, İsrailin Livandan şərtsiz çəkilməsi də qısamüddətli perspektivdə olduqca az ehtimal ediliir. Hər iki məsələ bir-birinə bağlıdır və hər ikisi üçün İranın razılığı, Livan dövlətinin gücləndirilməsi, İsrailə etibarlı təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsi və beynəlxalq icamanın sistemli öhdəliyi tələb olunur. Bu şərtlərin eyni anda yerinə yetirilməsi isə hazırkı regional şəraitdə son dərəcə çətin görünür. Diplomatik proseslər davam etsə də, nəticənin keyfiyyəti büyük ölçüdə bu şərtlərdən hansının kompromis zəminine gətirilə biləcəyindən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
