ABŞ-ın İraq və İran kürdlərini İrana qarşı qaldırmaq planının iflasa uğradığı ilə bağlı iddialar son vaxtlar xüsusilə Türkiyə mediasında geniş müzakirə olunur. Bu iddialara görə, bəzi kürd liderləri açıq şəkildə bəyan ediblər ki, onlar hər hansı bir dövlətin əlində alətə və ya geosiyasi oyunların iştirakçısına çevrilmək istəmirlər. Bu mövqenin əsas səbəbi kimi isə tarixdə baş vermiş hadisələr və kürd siyasi qüvvələrinin keçmiş təcrübələri göstərilir.
Xüsusilə 1991-ci ildə baş verən Körfəž müharibəsi hadisələri kürd siyasi yaddaşında mühüm yer tutur. Həmin dövrdə Saddam Hussein hakimiyyətinə qarşı qiyamlar baş vermişdi və kürdlərə müxtəlif siyasi dəstək vədləri verilmişdi. Bu vədlərə arxalanaraq bir çox kürd qrupları Bağdad rejiminə qarşı ayağa qalxmışdı. Lakin müharibə başa çatdıqdan və əsas hərbi məqsədlər həyata keçirildikdən sonra kürd üsyançılarının böyük ölçüdə tək buraxıldığı barədə geniş yayılmış bir fikir formalaşdı. 1991-1992-ci illərdə Səddam Hüseyn rejiminin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində on minlərlə kürd həyatını itirdi və bu hadisələr kürd siyasi düşüncəsində böyük dövlətlərə qarşı ciddi ehtiyatlı münasibət formalaşdırdı.
Bu səbəbdən bu gün bəzi kürd liderləri beynəlxalq güclərin regional planlarında birbaşa iştirak etməyə daha ehtiyatlı yanaşırlar. Onların fikrincə, keçmişdə verilmiş vədlərin tam yerinə yetirilməməsi və yaranmış humanitar fəsadlar gələcəkdə eyni ssenarinin təkrarlana biləcəyi ilə bağlı narahatlıq yaradır. Bu baxımdan “heç kimin əlində alət olmaq istəmirik” kimi açıqlamalar daha çox tarixi təcrübədən doğan siyasi ehtiyatlılığın ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Bununla yanaşı, bölgədə fəaliyyət göstərən kürd siyasi qüvvələrinin özləri də vahid mövqedə deyillər. Məsələn, İraq Kürdüstanında fəaliyyət göstərən Kurdistan Democratik Partyadı və Kürdüstanın Vətənpərvərlər Birliyi (PUK) kimi siyasi təşkilatların regional siyasətə və beynəlxalq münasibətlərə baxışları bəzən fərqli olur. Bundan əlavə, İraq, İran, Suriya və Türkiyədə yaşayan kürd icmalarının siyasi vəziyyəti, təhlükəsizlik problemləri və prioritetləri də bir-birindən xeyli fərqlənir. Bu səbəbdən bütün kürd siyasi qüvvələrinin vahid strategiya əsasında hərəkət etməsi praktik baxımdan olduqca çətin görünür.
Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdəki geosiyasi proseslər yalnız bir dövlətin planları ilə müəyyən olunmur. Regionda İran, Türkiyə, İraq və digər regional aktorların maraqları da mühüm rol oynayır və bu maraqlar tez-tez bir-biri ilə toqquşur. Belə mürəkkəb mühitdə istənilən siyasi və ya hərbi planın həyata keçirilməsi çoxsaylı faktorların təsiri altında formalaşır. Buna görə də hər hansı bir strategiyanın yalnız bəzi siyasi bəyanatlara əsaslanaraq uğursuz hesab edilməsi analitik baxımdan tam dəqiq nəticə sayılmır.
ABŞ siyasətinə gəldikdə isə, Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki strategiyası müxtəlif dövrlərdə dəyişib və tez-tez yeni regional şəraitə uyğunlaşdırılıb. Bu səbəbdən konkret olaraq hər hansı “B planının” mövcud olub-olmaması və ya onun iflasa uğrayıb-uğramaması barədə qəti nəticə çıxarmaq çətindir. Geosiyasi strategiyalar adətən rəsmi şəkildə açıqlanmır və hadisələrin inkişafına uyğun olaraq dəyişdirilə bilir.
Nəticə etibarilə, bəzi kürd liderlərinin ehtiyatlı mövqeyi regiondakı mümkün geosiyasi planların həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər. Lakin bu fakt təkbaşına hər hansı böyük strategiyanın tam iflasa uğradığını göstərmir. Yaxın Şərqdəki siyasi proseslər çoxsaylı regional və beynəlxalq amillərin təsiri altında inkişaf edir və bu proseslərin real nəticələri yalnız zaman keçdikcə daha aydın şəkildə ortaya çıxır.
Akif NƏSİRLİ
