Qışın şaxtasında, yayın şahmar ilan kimi çalan günəşində susqun və təmkinli nəzərlərlə ətrafı müşahidə edən yarı qızartdaq, yarı solğun cisimlər. Adına cansız deyilən bu yaradılışların daxilində nə təlatümlər baş verir kim bilir? Hər gün üzərindən adlayıb keçən milyonlarla ayağın çirkini, palçığını vücuduna hopduran və yenə heç nə olmamış kimi öz yerində dayanıb sərtliyini qoruyan təbiət xariqələri. Adına lal deyilən və hər kəsin nəzərində dilsiz olan monoton fiqurlar. Yaşınız neçədir, nə zaman yaranmısınız? Nə qovğalara şahid olmusunuz? Çətin bir bilən tapıla. Sizin yaşınıza sadəcə sizə qucaq açıb dənəvər qolları ilə sakit-sakit sığal çəkən anam torpaq şahiddir. Hamımızın ilk günü, son məkanı olan bu torpağın isə köksündə nə sirlər yatır ?
Yaddaş, yoxsa yad daş?
Hamımızın həyatında az da olsa bir xatirəsi olan bu sal daşların beynimizdə tutduğu yer necədir görəsən? Üzərində oturub uzaqları seyr etdiyimiz, bəzən hüzünlə xəyala dalıb qəhərləndiyimiz, bəzən isə böyük arzulara meydan verdiyimiz kiçik qaya parçaları. Qoca çinarlara qonşu olan üzərlərində qalanan ocaq yerlərinə yuva olmaqdan his tutan qaralan əsrlərin qara daşı.
Bu gün adına tarix deyirlər sənin. Üzərində yazılan kiçik qeydlər dövrünü bildirir. Yurdumuzun hər guşəsində yaranan, yaşayan və ömrünü bitirib tarix olan abidələr. Əhəmiyyətinə görə bir neçə qrupa bölünən, adları dünya miqyasında səs salan Azərbaycanın tarix və mədəniyyət abidələri.
Eramızdan əvvəlki dövrlərdən iz qoyublar tarix səhnəsində. Bir zamanlar sürü halında yaşayan, qida, istilik və geyimlərdən məhrum olub heç əslində bu məhrumiyyəti də dərk etməyən adlarına mağara adamları deyilən bu insanlar qışın soyuğundan, yayın istisindən qorunmaq üçün sığındıqları qaya içində yaranan təbiət möcüzələri. Azıx, Tağlar, Zar, Buzeyir, Damcılı, Qazma və s. Üzəri mamır bağlamış bu daşların sinələrinə qoyulan işarələrdən qədim insanların məşğuliyyəti, inancları öyrənilir. O dövrün kobud, bəsit əmək alətləri sayılan ərsin, qaşov günümüzdə də istifadə edilir.
Əbəs yerə deməyiblər bizə tariximizi danışan ən dəyərli xəzinə abidələrimizdir. Daşdan, tuncdan, bürüncdən yonulan heykəllər. Ah bir dili olsa tarixin neçə qaranlıq qatına ayna tutardı kim bilir? Mağaralarda sığınaq tapan idrakdan, nitqdən məhrum insan sürülərinin özlərinə xas çətin həyatlarında, belə çətinliklərdən yaxa qurtarmaq üçün inam yeri kimi bəllədikləri göyün əl çatmayan qatlarında olan daim parlaq göy cisimlərini, yoxsa mübarizə etməkdən aciz olduqları heyvan kəllələrinin üzərində cızdıqları işarələrimi? Cavabı bu günün insanları üçün sirli olan daha neçə suallar. Bu sualların ən mükəmməl cəhəti elə cavabsız olmalarındadır deyə düşünürəm.
Yazının bu məqamında öz ruhumu xəyal adlı ilham pərimin qanadlarına təslim edirəm. Bundan sonra gələn söz sıralarının hakimi də odur, məhkumu da.
İlham pərimin qonağı olduğu ilk qapının kandarında bir nurani qoca ilə ağbirçəkli qarı dayanıb buyur edir qonağını. Adına Zaman deyilən bu qocanın dəyirmanında çox döşünə döyən, özünə isə mənəm deyən hakimi dövranlar üyüdülərək keçib. Həyat qarı isə onların üzərinə sərildiyi çuvalın ağızını düyünləyib. Eh kimlər sakin olmayıb ki, bu cahana? Nə hakimlər öz hökmünü yazmayıblar sal daşlar üzərinə? Gün gəlib bu əbədiyaşarlığa iddialı cahangirlər də köçüb bir övuc torpağa çevriliblər. Ancaq onların izləri olan abidələr daim var olublar yer üzündə.
Başı buludlara meydan oxuyan Gülüstan qalası, Fit dağı, Pirdirəki ilə hüdudlanan qədim Şamaxı. Dəfələrlə baş verən zəlzələlərin gətirdiyi dağıntılar nəticəsində necə qədim tarixi hopdurub dərin qatlarına. Azərbaycanın ən qədim dövlətçilik ənənələrinin bariz nümunəsi olan Buğurd qalası, Gülüstan və Azərbaycanın bir sıra bölgələrində müdafiə istehkamı məqsədi ilə inşa edilən Qız qalası, neçə əsrlik yaşı olan bu gün də öz varlığını qoruyub Cümə məscidi bunlar kimi daha neçə tarix və mədəniyyət incisi. Tarixin sonraki dövrlərində zəlzələ təhlükəsindən qorunmaq üçün qədim Şirvanşahlar dövlətinin sarayı paytaxt Bakıya köçürülür. Bəhz edilən saray bu gün də ölkəmizə gələnlərinn marağını cəlb edir.
Azərbaycanın bir digər zəlzələ qurbanı olan qədim şəhəri isə Gəncədir. Şeyx Nizami, Məhsəti yurdu olan ulu Gəncə. Çar zülmkarlarını qarşısında diz çökdürüb bu şəhərə mənim meydimin üzərindən keçib sahib ola bilərsiniz deyən və ölüm ayağında belə sözünə xilaf çıxmayan Cavad xan diyarı olan şəhərin də ən böyük itkiləri məhz Allah tərəfindən gələn bəlanın fəlakətini fürsətə çevirən yadelli işğalçıların qəsb etdikləri qədim darvazalardır ki, bu gün də Gürcüstanda sərgilənir. İmamzadə, Nizami türbəsi, Cavadxan məqbərəsi kiçik həcmli məqalənin içərisində yazıla biləcək ən kiçik məqamlardır.
Xəzərin sahilində Abşeronun ləpədöyən qumlarının hər səhər salam deyib, hər axşam şirin yuxular diləyən küləklər şəhəri Bakı. Möhkəm qala divarları ilə əhatə edilən içəri şəhər, əkinçilərin, sənətkarların və daha neçə-neçə əli qabarlı zəhmətkeş zümrənin məskunlaşdığı bayır şəhər. Dairəvi, dördbucaq formalı və tikilişli Ramana, Mərdəkan qalaları, Atəşgah, Yanardağ daha neçə tarix mədəniyyət abidələri. Dini abidələrin isə sayı bu diyarı məskən tutan insanların əqidəsinin saflığından xəbər verir.
Məsudun oğlu Davudun qülləsi olan Qız qalası. Qoşa qala qapılarının içərisidə həm daş hasarlar, həm də ağzı dualı, üzü nurlu pirani qocaların xeyir-duaları ilə qorunan ölümsüz tarix. Nəyin ki, bir məqaləyə böyük cildli kitablara belə sığmayan qəhrəmanlıq tariximiz.
Bir zamanlar uçulub dağılmağa məhkum olan tarix və mədəniyyət abidələrimiz bu gün dövlət səviyyəsində qorunur. Heydər Əliyev fondunun dəstəyi ilə xüsusi diqqət və qayğı göstərilən onlarla tarix və mədəniyyət incimiz bu gün ÜNESCO-nun qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilib. Xüsusi bərpa və konservasiya işləri aparılaraq dünya miqyasında tanınır.
Əlbəttə ki, biz bu yazıda yalnız bir neçə tarix və mədəniyyət abidələrinin səthi şəkildə adlarını qeyd etməyə nail olduq. Çünki, yurdumuz o qədər qədim və zəngin tarix sərvətinə malikdir ki, bu mövzuda silsilə məqalələr yazılmalıdır zənnimizcə. Bu yazının isə ana xəttini təşkil edən bədiilik tariximizə, çoxlarinin hissdən, duyğudan uzaq daş yığını kimi baxdığı zahirən dilsiz görünüb bətnində isə nə dastanlara sinədəftər olan abidələrə könül dünyamızdan nəzər saldıq.
Elə ona görə də ürəklə deyə bilərik lal daşların harayı onlardan daha sərt olan ürəkləri belə parçalaya bilir.
Rəfiqə RAFİQQIZI
