İmtahan prosesi bütün hallarda ictimaiyyətin ciddi-cəhdlə izlədiyi bir hadisədir. Orta məktəb imtahanlarından tutmuş, ali məktəb və doktorantura imtahanlarına qədər bu istiqamətdə yaşanan canlanma, olaylar diqqət mərkəzindədir.
Son illər ali məktəblərə qəbul qaydalarında aparılan müəyyən dəyişikliklər şəffaflığın təmin edilməsinə hesablansa da, çox təəssüf ki, bəzən bu sahədə də neqativlərin olduğu diqqətdən yayınmır. Bu neqativ hallardan biri başqasının yerinə imtahan verən insanlarla bağlıdır. Çox təəssüf ki, bəzi abituriyentlər əziyyət çəkib intahan vermək əvəzinə, müxtəlif şirnikləndirici vədlər qarşılığında başqasını öz yerinə imtahan verməyə cəlb edə bilir. Məlum olduğu kimi, indiyə qədər başqasının yerinə imtahan verən şəxslərlə bağlı bir neçə cinayət işi qaldırılıb və onların bu hərəkətinə hüquqi qiymət verilib.
Qeyd edək ki, hətta Konstitusiya Məhkəməsində də bununla bağlı prosesə baxılıb və başqasının yerinə imtahan vermək istəyənlərin hüquqi məsuliyyətinə dair fikirlər bildirilib.
Verilən məlumata görə, ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul olunmaq hüququ verən rəsmi sənədə qanunsuz olaraq başqasının adından digər şəxs tərəfindən məlumatların daxil edilməsi, onun əvəzinə imzalanması və s. hərəkətlər rəsmi sənədin saxtalaşdırılması kimi qəbul olunmalı, Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsi ilə tövsif edilməlidir. APA-nın məlumatına görə, bu, Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsinin bəzi müddəalarının şərh edilməsinə dair Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarında əksini tapıb.
Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsində qeyd edilir ki, hüquq verən və ya vəzifədən azad edən vəsiqəni və ya digər rəsmi sənədi istifadə etmək məqsədilə saxtalaşdırma və ya qanunsuz hazırlama, yaxud bu cür sənədi satma, habelə eyni məqsədlə Azərbaycan Respublikasının saxta dövlət təltifini, ştampı, möhürü, blankı hazırlama və ya satma üç min manatdan altı min manatadək miqdarda cərimə və ya iki ilədək müddətə islah işləri və ya iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarında qeyd edilib ki, Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hüquq verən və ya vəzifədən azad edən vəsiqəni və ya digər rəsmi sənədi istifadə etmək məqsədilə saxtalaşdırma rəsmi sənəd barəsində və onun üzərində elə qanunsuz hərəkətlərin edilməsini nəzərdə tutur ki, bu hərəkətlərin nəticəsində həmin sənədin sahibinin və ya istifadəçisinin hüquqi vəziyyəti dəyişir, o, əsassız və qanunsuz olaraq hər hansı hüquq əldə edir və ya vəzifədən azad edilir, eləcə də hüquqlarının həyata keçirilməsi və ya vəzifələrinin icrasında müəyyən üstünlüklər, güzəştlər, imtiyazlar əldə edir.
Bir müddət əvvəl Gəncə şəhəri Kəpəz Rayon Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edərək Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsinin dispozisiyasında nəzərdə tutulmuş hüquq verən rəsmi sənədi saxtalaşdırma müddəasının şərh olunmasını xahiş edib.
Müraciətdən görünür ki, T.Alışanlının Cinayət Məcəlləsinin 29 və 320.1-ci maddələri ilə təqsirləndirilməsinə dair cinayət işi üzrə ittiham aktına əsasən, o, Azərbaycan Respublikasının Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) tərəfindən ali təhsil müəssisələrinin bakalavriat səviyyəsinə 26 iyul 2018-ci il tarixində keçirilən qəbul imtahanında abituriyent qismində iştirak etməli H.Quliyevin əvəzinə iştirak etməsinə dair təkliflə razılaşaraq, onun şəxsiyyət vəsiqəsini və imtahana buraxılış vərəqəsini əldə edərək imtahana gedib həmin sənədləri Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin (bundan sonra – Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidməti) əməkdaşlarına təqdim edib. Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin əməkdaşları tərəfindən T.Alışanlının H.Quliyev olmadığı müəyyən olunaraq imtahan zalına buraxılmasının qarşısı alınıb. Bununla da T.Alışanlı Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən H.Quliyevin adına kodlaşdırılmış, imtahan vermək və müvəffəqiyyət balı topladığı halda ali və ya orta ixtisas təhsili müəssisəsinə qəbul olunmaq hüququ verən rəsmi sənəd olan cavab kartına sonuncunun adından məlumatları yazmağa yönəlmiş əməlini öz iradəsindən asılı olmayan səbəbdən başa çatdıra bilməyərək rəsmi sənəd olan cavab kartını istifadə etmək məqsədilə saxtalaşdırmağa cəhd edib.
Mətbuatda yer alan müraciətedənin mövqeyinə görə, Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsinin dispozisiyasında göstərilən saxtalaşdırmanın hansı hərəkətləri ehtiva etməsi konkret göstərilməyib. T.Alışanlı imtahana daxil olmaq üçün istifadə etdiyi sənədlərdə (şəxsiyyət vəsiqəsi və imtahana buraxılış vərəqəsində) hər hansı düzəliş və dəyişiklik etməmiş, habelə o, imtahanda iştirak etsə idi, cavab kartına H.Quliyevə aid məlumatları yazacaq və onun yerinə imtahan suallarını cavablandıracaqdı. Formal yanaşıldıqda T.Alışanlının cavab kartına yazacağı məlumatların yanlış olmadığı, məhz həmin cavab kartına yazılmalı olan məlumatlar olduğu müəyyən edilir. Bu baxımdan, T.Alışanlının qanunazidd davranışı özünü başqa şəxs, yəni H.Quliyev kimi təqdim etməsindən ibarətdir və bu əməldə Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş saxtalaşdırmanın mövcudluğu suallar yaradır.
Gəncə şəhəri Kəpəz Rayon Məhkəməsi T.Alışanlının qanunsuz olaraq başqa şəxsin adından həmin şəxsə aid olan məlumatların hüquq verən rəsmi sənədə daxil edilməsinin Cinayət Məcəlləsinin 320.1-ci maddəsinin dispozisiyasında göstərilən saxtalaşdırma hesab olunub-olunmamasına hüquqi aydınlıq gətirilməsini xahiş edib.
Bundan başqa, Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) 2018-ci ildə keçirdiyi qəbul imtahanlarında başqasının yerinə imtahana girmək istəyən şəxslərin aşkarlandığı və barəsində cinayət işi qaldırıldığı məlumdur. Qeyd edək ki, həmin hadisə zamanı 2 şəxs aşkar olunub və DİM-in şikayəti əsasında Baş prokuror yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsində həmin abituriyentlərin bu hərəkətə yol verməsinə şərait yaradan şəxslərə qarşı cinayət işi başlayıb.
Saytların verdiyi məlumata görə, olayla bağlı Göygöl sakini Təbib Alışanlı və Gəncə sakini İbadət Novruzov cinayət məsuliyyətinə cəlb ediliblər. Mətbuatda qeyd edilir ki, həmin şəxslər rəsmi sənədləri saxtalaşdırmağa cəhd ediblər. Hər iki şəxs barəsində Cinayət Məcəlləsinin 308.1-ci (Vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə, yəni vəzifəli şəxsin xidməti vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar özü və ya üçüncü şəxslər üçün qanunsuz üstünlük əldə etmək məqsədilə öz qulluq səlahiyyətlərindən qulluq mənafeyinə qəsdən zidd olaraq istifadə etməsi və ya qulluq mənafeyi tələb etdiyi halda istifadə etməməsi fiziki və ya hüquqi şəxslərin hüquqlarına və qanuni mənafelərinə, yaxud cəmiyyətin və ya dövlətin qanunla qorunan mənafelərinə mühüm zərər vurduqda) və 178.2.3-cü (dələduzluq; şəxs tərəfindən öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə törədildikdə) maddələri ilə cinayət işi başlanmışdı.
Məlumat üçün bildirək ki, DİM-in 2018-ci ilin aprel ayı ərzində keçirilən buraxılış imtahanlarında baş verən hadisələrlə bağlı yaydığı məlumatlara baxdıqda burada müxtəlif neqativ halları görürük.
Həmin dövrdə mətbuatda gedən məlumatda qurum tərəfindən bildirilirdi ki, 7, 14 və 21 aprel tarixlərində keçirilən tam (11 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanlarında sual kitabçalarının dəyişdirilməsi, mobil telefon aşkar olunması və digər səbəblərdən, ümumilikdə, 31 abituriyent imtahandan xaric olunub və onların nəticələri ləğv olunub. İlkin məlumatlara əsasən, aprelin 28-də keçirilən imtahanlarda da 17 nəfər tərəfindən qayda pozuntusu (5 – mobil telefon, 10 – sual kitabçalarının dəyişdirilməsi, 1 – çoxfunksiyalı elektron cihaz, 1 – başqasının yerinə imtahan binasına daxil olmağa cəhd ) halına rast gəlinib.
Bundan əlavə, başqa bir imtahan prosesində 3 nəfərin başqasının yerinə imtahan verməyə cəhd göstərməsi aşkarlanmışdı. DİM-dən bildirilirdi ki, imtahanda ciddi nöqsanlara yol verən bir neçə abituriyent aşkar edilib. Həmin dövrdə Dövlət İmtahan Mərkəzinin Təşkilati metodiki təminat və təlimlər sektorunun müdiri Adıgözəl Həbibov mətbuata bildirmişdi ki, başqasının yerinə imtahan vermək cəhdi ilə əlaqədar 3 fakt qeydə alınıb. Belə ki, həmin şəxslər üztanıma cihazı vasitəsilə aşkar edilərək imtahana buraxılmayıblar.
10 fevral 2019-cu il tarixində də analoji hadisə barədə mediada informasiyalar gedib. Hətta bunun sınaq imtahanlarında da baş verdiyinə dair məlumatlar var.
2019-cu ildə respublikanın müxtəlif təhsil müəssisələrində təşkil olunan qəbul imtahanında bu halların yaşanması faktları mövcuddur. Şəffaflığın təmin edilməsi məqsədilə DİM bir sıra addımlar atsa da, hər imtahanda xoşagəlməz hallara rast gəlinir. Bunlardan biri də hər hansı şəxsin abituriyentin əvəzinə imtahana daxil olması kimi situasiyadır ki, bununla bağlı artıq DİM böyük narahatlıq keçirir.
Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) yaydığı açıqlamada bildirilir ki, bəzi hallarda ədalətli şərtlər əsasında ali təhsil müəssisələrinə qəbul ola bilməyən abituriyentlərin qanunsuz yollarla imtahanlardan müsbət nəticə əldə etməsinə cəhd hallarına da rast gəlinir: “Ötən illərin statistikasına nəzər salsaq imtahanlarda aşağıdakı qayda pozuntularının daha çox təkrar olunduğunu müşahidə edə bilərik: imtahana mobil telefonla daxil olmağa cəhd, köçürmək üçün müxtəlif əyani vəsaitlərdən istifadə, sual kitabçasını və cavab kartını dəyişmək, köçürməyə cəhd və imtahanda iştirak etməli olan abituriyentin əvəzinə başqa bir şəxsin imtahana gəlməsi. Məlumdur ki, hər bir imtahan nəticəsi elan olunarkən DİM tərəfindən imtahanda baş vermiş qayda pozuntuları haqqında da məlumat verilir və imtahanlardan xaric olunmuş abituriyentlərin sayı göstərilir, onların nəticələrinin ləğv olunması elan edilir.
Bu qayda pozuntuları hüquqi məsuliyyət yaradır və qanunvericiliklə adekvat tədbirlərin görülməsini tələb edir. Bunlardan ən əsası imtahanda iştirak etməli olan şəxsin əvəzinə başqa birinin imtahan verməsi və ya ona cəhd etməsidir. Bu, tələbə qəbulu qaydalarında da öz əksini tapıb. Belə ki, Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 8 fevral tarixli, 39 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının ali təhsil müəssisələrinə tələbə qəbulu Qaydaları”nın 6.4-cü bəndində abituriyentin yol verməsi qadağan olunan hərəkətlər müəyyən edilib. Bu hərəkətlərdən biri məhz saxta və ya başqasına aid sənəd təqdim etmək, imtahana öz yerinə başqasını göndərməkdir.
Bütün bunlara qarşı Dövlət İmtahan Mərkəzi digər əlaqədar qurumlarla birlikdə müxtəlif tədbirlər həyata keçirir”.
DİM-dən verilən məlumata görə, hələ ötən il Dövlət İmtahan Mərkəzi ilə Baş prokuror yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsi tərəfindən aparılmış birgə araşdırmalar nəticəsində ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunmaq üçün keçirilən imtahan zamanı bir sıra qanun pozuntularına yol verilməsinə cəhd halları aşkar edilərək qarşısı alınıb. O zaman müəyyən olunan faktlar üzrə Baş prokuror yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsində başlanmış cinayət işlərinin istintaqı nəticəsində Nəsibov Müzadil Qərib oğlunun Cinayət Məcəlləsinin 320.1 (saxta sənədlərdən istifadə) və 29, 320.1-ci (saxta sənədlərdən istifadəyə cəhd), Rzazadə Ramazan Tofiq oğlunun 320.1 (saxta sənədlərdən istifadə etmə) və 29, 320.1-ci (saxta sənədlərdən istifadəyə cəhd), Alışanlı Təbib Natiq oğlunun isə həmin məcəllənin 29, 320.1-ci (saxta sənədlərdən istifadəyə cəhd) maddəsi ilə təqsirləndirilmələrinə dair cinayət işləri baxılması üçün aidiyyəti məhkəmələrə göndərilib.
DİM-dən verilən açıqlamaya görə, bundan sonra başqasının yerinə imtahan verənlərə qarşı cəzalar daha da sərtləşdiriləcək.
Məlahət Mürşüdlü: “Saxta abituriyentlər, sadəcə, başqasının yerinə imtahan verməyə cəhd edirlər”
Tanınmış təhsil eksperti Məlahət Mürşüdlü bildirdi ki, başqasının yerinə imtahan verən şəxslər əsasən müxtəlif ali məktəblərin tələbələridir. Onların maddi imkansızlıqdan bu addımı atdığını deyən M.Mürşüdlünün sözlərinə görə, bu işə çox zaman həmin gəncləri qəbul imtahanına gələn abituriyentin valideynləri vadar edir, nəticədə isə həmin gəncin də gələcəyi məhv olur. “Bilirsiniz ki, bizim ali məktəblərdə başqasının yerinə imtahan verməyə cəhd edən tələbələr dərhal aşkarlanır və onlara qarşı hüquqi müstəvidə tədbirlər görülür. Aydındır ki, bu cinayətə əl atan tələbənin hansısa bir abituriyentin yerinə imtahan verməyə cəhd göstərməsi, birmənalı olaraq, maddi qarşılıq müqabilində baş verir. Valideyn istəyir övladı ali məktəbə daxil olsun, amma onun övladının biliyi olmadığı üçün, ata-ana pul müqabilində başqa bir gənci övladının yerinə imtahan verməyə sövq edir. Başqasının yerinə imtahan verən gəncin bu addımı aşkarlanarkən o oxuduğu ali məktəbdən qovulur, barəsində cinayət işi qaldırılır. Sizə deyim ki, başqasının yerinə imtahan vermək istəyənlər prosesin ilk mərhələsindəcə aşkarlanır və imtahandan uzaqlaşdırılır. Bu gün DİM tərəfindən imtahanın təşkili o səviyyədə qurulub ki, burada baş verən qeyri-şəffaflığı dərhal aşkarlamaq mümkündür. Bizdə il ərzində üç-dörd belə fakt aşkarlanır və həmin faktlara da hüquqi qiymət verilir. Bu gün texnologiya o şəkildə inkişaf edib ki, o insanlar başqalarının yerinə imtahan verməyə cəhd etsələr də, sona qədər bu prosesin iştirakçısı ola bilmirlər. Saxta abituriyentlər, sadəcə, başqasının yerinə imtahan verməyə cəhd edirlər” - deyə M.Mürşüdlü qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
