Türkiyə mətbəxindən Azərbaycana gələn və əhalinin əksəriyyəti tərəfindən bəyənilən dönərin satış qiymətindəki fərqlər diqqətçəkicidir. Daha komfortlu kafe və restoranlarda, porsiyasından asılı olaraq, 4-5 manatdan başlayan qiymətlərlə alıcılara təklif edilən dönərə, metro çıxışlarında 1 manat - 1 manat 20 qəpiyə də rast gəlmək mümkündür.
Xüsusilə dana ətinin 1 kiloqramının satış qiyməti 12-13 manat, toyuq ətinin isə 1 kiloqramının 4-5 manatdan aşağı olmadığı bir vaxtda 1 manatlıq “ayran+dönər”lərin keyfiyyəti, istər-istəməz, adamı şübhəyə salır. 1 manata satılan dönərlərə əlavə olaraq ayran da təqdim olunur.
Bu gün Bakının istənilən küçəsində, hər döngəsində “fast food” qidaların, xüsusilə də dönərlərin satıldığı obyektləri görmək mümkündür. Yetər ki, alıcılar dönər almaq istəsinlər. Küçələrdəki obyektlərdə çalışan dönərçilər dönəri müştəriyə maksimum 5-10 dəqiqəyə hazırlayıb verəcəklər.
Qeyd etdiyimiz kimi, ətin kiloqramı 12-13 manat olduğu halda, paytaxtda 1 manata dönər satılan obyektlərdə tezbazar hazırlanan dönərin tərkibinə vurulan ətin keyfiyyəti şübhə doğurur. Görəsən belə dönəri satanlar nə qazanc əldə edirlər ki, işlərinə davam edə bilirlər. Yoxsa onların satdığı ət heç də təmiz ət deyil?
Məlumat üçün bildirək ki, bir neçə il öncə ölkədə dönərin hazırlanması ilə bağlı xüsusi standart hazırlandı. “Dönər-kabab. Ümumi texniki şərtlər” dövlət standartı təsdiqlənib. Qeyd edək ki, bu standart ictimai iaşə müəssisələrində ətdən xüsusi avadanlıqlarda xüsusi texnologiya üzrə hazırlanan və bilavasitə istehlakçıya satılan dönər-kabablara şamil edilir. Standarta əsasən, dönərdə xörək duzunun kütlə payı 2 faizdən çox olmamalıdır. Bir porsiyada ətin kütlə payı reseptura üzrə müəyyənləşməli, qarnir ilə olduqda resepturada qeyd edilmiş çəkinin 50 faizini təşkil etməlidir. Məsələn, resepturada 200 qram qeyd olunubsa, ətin kütlə payı 100 qramdan az olmamalıdır. Standarta əsasən, dönərin hazırlanması üçün istifadə edilən tez xarab olan ərzaq məhsulları qüvvədə olan sanitar norma və qaydalara riayət edilməklə soyuducularda saxlanmalıdır. Həmçinin, dönər istehlakçıya Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən istifadəsinə icazə verilən polimer materiallardan hazırlanan paketlərə və ya qablara qoyularaq satılmalıdır. Satış zamanı məhsulun temperaturu 65 dərəcədən aşağı olmamalıdır. Dönərin hazırlandığı andan istehlak müddəti ən çoxu 1 saatdır.
Ancaq müəyyən olunan standart təkcə restoranlarda tətbiq olunur. Küçələrdə fəaliyyət göstərən və 1 manata satılan dönərlərdə satıcı və müəssisə rəhbərinin özünün müəyyən etdiyi standart üzrə dönərə qatqılar əlavə olunur. Tinlərdə satılan dönərə 100 qram ət deyil, təxminən 50-60 qram çəkisində ət qatılır. O ətin təmiz ət olduğu sual doğurur.
1 manata satılan dönərin necə hazırlandığını araşdıranda müəyyən etdik ki, qeyd olunan məbləğ həmin qidanın heç maya dəyəri belə etmir. Nəzərə almaq lazımdır ki, dönərin hazırlanmasında istifadə olunan çörək 20 qəpik, onun arasına təxminən 50-60 qram çəkisində ət əlavə olunduğu halda, onun qiyməti də 65 qəpik edir. Bundan əlavə dönərə soğan, mayanez, ketçup, zövqə görə kartof, pomidor, xiyar əlavə olunur. Bir dönərin hazırlanmasında istifadə olunan bu qarışımların qiyməti də təxminən 20 qəpik müəyyən edilir. Məlumdur ki, adıçəkilən məhsul hazırlanarkən elektrik və qazdan istifadə olunur. Bunların qiyməti əlavə olunanda və üstəlik, dönərxananın icarə qiyməti və işçinin aylıq məvacibi nəzərə alınanda 1 manatlıq dönər, qeyd etdiyimiz kimi, heç onun maya dəyərini ödəmir. Belə olduqda isə 1 manatlıq dönərin hazırlanmasında istifadə olunan ətin haradan gətirildiyi və nə üçün bu qiymətə satıldığı maraq doğurur.
Eyyub Hüseynov: “1 manatlıq dönərlərin şəhərin istənilən küçəsində satılması ölkədə leş əti işinə baxanların sayının çox olmasından xəbər verir”
Azad İstehlakçılar Birliyinin sədri Eyyub Hüseynov bildirdi ki, ət qiyməti ilə ucuz dönər arasındakı qiymət fərqi ciddi məqamlardan xəbər verir: “Bizim istəyimiz qiymətlərin əhalinin cibinə uyğunlaşdırılmasıdır. Amma ətin qiymətinin baha olduğu bir vaxtda içi ətlə dolu çörəyin, üstəgəl, ayranın, ümumilikdə, 1 manata satılması və məhsulun keyfiyyətli olması inandırıcı görünmür. Mütəmadi olaraq Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən mundar at, eşşək ətlərinin müsadirə olunduğunu görürük. Demək, hüquq-mühafizə orqanlarına yaxalanmayanlar həmin ətlərdən öz məqsədləri üçün istifadə edirlər. Ələ keçdikləri halda isə cəmi 200 manat cərimə ödəməklə işlərini etdirirlər”.
Hüquq müdafiəçisi onu da əlavə etdi ki, dönərxanaların əksəriyyəti sertifikatla təmin olunub: “Bu sahədə özbaşınalıqdır. Kimə, necə gəldi sertifikatlar verilib. Bir neçə il bundan əvvəl dönərlərin standartı hazırlandı. Dönərləri təmiz ətdən hazırlayan və şəbəkələrə paylayan müəssisə müəyyən olunub. Həmin müəssisədən alınıb-alınmamasını bilmək üçün istehlakçı sertifikat tələb edə bilər. 85 faiz dönərxanalarda həmin sertifikat mövcuddur. Lakin təəssüflər olsun ki, bu obyektlər sözügedən şirkətlə işləmir”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, 1 manatlıq dönərlərin şəhərin istənilən küçəsində satılması ölkədə leş əti işinə baxanların sayının çox olmasında xəbər verir: “Ölkədə leş yığanlar mafiyası var. Leş gətirilir paytaxta, başqa yerlərə. Bu cür ətlər bir çox yerlə bərabər, dönərxanalara gedir. Leş yığanlar ətin 1 kiloqramını 50 qəpiyə, 1 manata alırlar. Sonra həmin əti dönərxanalara satırlar. Belə olduğu üçün bu gün 1 manata dönər satılır”.
Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi - Əkbər Əliyev: “Vətəndaşlar bu cür ictimai iaşə müəssisələrindən məhsul almamalı və bu barədə agentliyə məlumat vermələri daha uyğun olardı”
Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin regional bölməsinin rəisi Əkbər Əliyevin sözlərinə görə, vətəndaşların bu cür müəssisələrə müraciət edərkən, ilk növbədə, ətin mənşəyini təsdiq edən sertifikatı tələbetmə hüquqları var: “Əgər bu sənəd yoxdursa, deməli, artıq ətin mənşəyi məlum deyil. Vətəndaşlar bu cür ictimai iaşə müəssisələrindən məhsul almamalı və bu barədə agentliyə məlumat vermələri daha uyğun olardı”.
Günel CƏLİLOVA
