Son zamanlar oğlanlarla müqayisədə qızların elm sahəsinə daha kütləvi maraq göstərməsinin şahidi oluruq. Oğlanların çoxu magistraturanı bitirdikdən sonra elmə deyil, başqa sahələrə üz tutur, qızlar isə əksinə, elm sahəsində irəliləməyə can atırlar. Elə bunun nəticəsidir ki, bu gün ali təhsil müəssisələrində, eləcə də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) müvafiq institutlarında daha çox qız və qadınlarla rastlaşırıq. Bu gün dərs demək üçün auditoriyaya girənlər arasında da qadınların sayı üstünlük təşkil edir.
Yayılan statistik məlumatlara görə, son 18 ildə Azərbaycanda elmi tədqiqatla məşğul olan qadınların sayı artıb. 2000-ci ildə ölkədə 3 572 qadın elmi tədqiqat və işləmələrlə məşğul olub. 2010-cu ildə bu say 5 096-a, 2018-ci ildə 5 117 nəfərə çatıb.
2010-cu ildə tədqiqat və işləmələrlə məşğul olanların 2 312-i, 2018-ci ildə isə 3 459-u sırf tədqiqatçı, qalan şəxslər isə texniklər, köməkçi heyət və s. olub.
Tədqiqatçı qadınların çoxu - 2 037 nəfəri elmin təbiət sahəsi üzrə araşdırmalar aparır. Qadınların elmdə təbiət istiqamətindən sonra daha çox araşdırma apardıqları sahə humanitardır.
2018-ci ilin məlumatlarına görə, ölkədə 832 qadın humanitar sahə üzrə tədqiqat aparır. Qadınların elmdə ən az diqqət göstərdikləri sahə tibbdir. Ötən il cəmi 3 nəfər qadın tibb sahəsi üzrə tədqiqat işi aparıb. Həmin şəxslərdən yalnız birinin elmi dərəcəsi (fəlsəfə doktoru) olub. 2010-cu ildə elmi tədqiqat və işləmələrlə mşğul olan qadınların 63-ünün, 2018-ci ildə 149-nun elmlər doktoru, 2010-cu ildə 805-inin, 2018-ci ildə 1 040-nın fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olub.
Qadınların elm sahəsində üstünlük təşkil etməsi hansı amillərlə bağlıdır?
“Qadınların elmdə sayının artması və kişilərin elmə gəlməməsi bizim elmimizə öz mənfi təsirlərini göstərməkdədir”
Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin rəhbəri, Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov “Bakı-Xəbər”ə bunun olduqca aktual mövcu olduğunu bildirdi. İ.Orucovun qeyd etdiyinə görə, Azərbaycan elmində, xüsusən də humanitar sahədə qadınların üstünlük təşkil etməsi tendensiyası formalaşıb: “Çox təəssüf edirəm ki, ölkəmizdə müəllimdən danışanda hər kəs onu qadın kimi təsvir edir. Bu olduqca zərərli tendensiyadır və çoxlarımız bunun fərqinə varmaq istəmirik. Qadın müəllimlərin sayının artması oğlanların bir kişi olaraq formalaşmasında öz mənfi təsirini göstərir. Bunu psixoloqlar da, pedaqoqlar da deyirlər. Heç kəs deyə bilməz ki, müəllimlik peşəsi qadın peşəsidir, sadəcə olaraq artıq bizdə belə bir ənənə formalaşıb. Təəssüflər olsun ki, bu tendensiya get-gedə artmaqdadır. O ki, qaldı qadınların elm sahəsində sayının artmasına, bu da uzun müddətdir Azərbaycanda müşahidə olunmaqdadır. Xüsusilə də dövlət müstəqilliyindən sonra bu hal geniş vüsət almağa başladı. Bilirsiniz ki,Azərbaycan bir müddət müharibə vəziyyətində yaşadı. Eyni zamanda da biz keçid dövrünü yaşadıq və həmin dövrdə də elmə çox az vəsait ayrıldı, əməkhaqqı kifayət qədər aşağı idi deyə, nəinki kişilər elmə gəlmədi, hətta elmdə olan kişilərin də bir çoxu bu sahədən uzaqlaşdı. Sonrakı dövrlərdə biz bunun mənfi təsirlərini əsasən nədə gördük? Biz zaman-zaman həyəcan təbili çalırdıq ki, kişilərin elmə maraq göstərməməsi düzgün deyil və magistratura pilləsində oxuyan oğlanlara mütləq hərbi möhlət hüququ verilməlidir. Elmi fəaliyyət belədir ki, burada ardıcıllıq olmadıqda əlaqə itir və hərbiyə getmiş oğlanların çoxu qayıtdıqdan sonra, ümumiyyətlə, elmə maraq göstərmir. Bilirsiniz ki, ali təhsilli oğlanlar əsgərlikdə olduqları 1 il müddətində elmdən xeyli uzaqlaşırlar, bildiklərinin bir çoxunu unudurlar və nəticədə də elmdən tamamilə soyuyurlar. O zaman biz bununla bağlı həm müvafiq qurumlara, həm də ölkə başçısına müraciətlər göndərirdik ki, bunun qarşısı alınmalıdır və elmlə məşğul olmaq istəyən oğlanların magistratura və doktorantura pilləsində hərbi xidfmətlə bağlı möhlət hüquqları tanınmalı və bu, qanunda öz əksini tapmalıdır. Fikrimizi onunla əsaslandırırdıq ki, ümumiyyətlə, hər bir elmlə məşğul olan insanın elmdə ölkəyə qazandırdığı dividendlər, gətirdiyi xeyir heç də hərbidə verəcəyi xeyirdən az deyil. Bugünkü dünyanın çağırışlarından bu məsələyə baxsaq görərik ki, əslində, müharibələrin özü də çox zaman silahla aparılmır, intellektlə, yeni texnologiyalarla, informasiya ilə aparılır. Əlbəttə, bütün bunların kökündə də elm durur. Bir elm adamının vətənə gətirdiyi xeyir başqa mütəxəssislərin gətirdiyi xeyirdən qat-qat üstündür. Təsadüfi deyil ki, cənab Prezident çağırışlar edərək insanları intellektual, yeni texnologiyaları mənimsəmiş, Azərbaycanı elm, təhsil ölkəsi kimi görmək istədiyini dilə gətirir. Bununla bağlı siyasi mövqe ortaya qoyuldu. Bundan çıxış edərək qeyd edirdik ki, oğlanların elmə gəlməsinin qarşısını alan faktorların üzərinə getmək lazımdır və bununla bağlı problemin qarşısı alınmalıdır. Oğlanların elmə gəlməsinin yolları açılmaldır. Çox təəssüflər olsun ki, uzun müddət bu məsələ həll olunmamış qalmışdı, sonradan öz həllini tapdı. Bu müddətdə isə elmə gələn qadınların sayında ciddi artım baş verdi. Kişilərin elm sahələrinə meyl göstərməməsində digər bir məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan ailələrində yük kişinin üzərinə düşür və ailənin xərclərinin böyük bir hissəsini kişi qarşılamalıdır. Elmlə məşğul olan insanların əməkhaqqı kifayət qədər azdır və elmlə məşğul olan adamın dolanışığı çox çətin olur. Bu baxımdan, kişilər alternativ sahələrə üz tutdular. Bizim çox istedadlı gənclərimiz var ki, onlar elmə gəlsəydilər, çox ciddi töhfələr verə, Azərbaycan elminin inkişafı ilə bağlı çox faydalı işlər görə bilərdilər. Ancaq təəssüf ki, onlar elmdən soyudular. Çox istedadlı gənclər olub ki, onlar doktoranturanı bitirib elmi iş müdafiə etdikdən sonra elm sahəsində qalmadılar və digər sektorlara üz tutdular, elmdən uzaqlaşdılar, bu və digər belə hallar nəticəsində də elmdə qadınlaşma prosesi davam etməyə başladı. Bir məsələyə toxunum. Biz Avropa Gənc Alimlər Şurasının üzvüyük. Bir dəfə Brüsseldə elmdə gender balansı ilə bağlı bir toplantı keçirilirdi. Biz orada qeyd edəndə ki, Azərbaycanda elmdə qadınların sayı artan xətt üzrə gedir, onlar buna inanmırdılar. Deyirdilər ki, Azərbaycan müsəlman ölkəsidir və necə olur ki, belə bir ölkədə qadınlar elmə kütləvi gəlirlər. Onlar bizdəki real statistikanı bilmirdilər. Ali Attestasiya Komissiyasının da bununla bağlı konkret rəqəmləri var və elmə qadınların gəlməsini təsdiq edən ciddi faktlar mövcuddur”.
İ.Orucovun sözlərinə görə, bu gün AMEA-nın elmi-tədqiqat institutlarında, ali məktəblərdə qadınların çoxluq təşkil etdiyini müşahidə etmək mümkündür. O vurğuladı ki, bu müəssisələrdə işləyənlərin böyük əksəriyyəti qadınlardır. “Mən qətiyyən o fikirdə deyiləm ki, qadınlar elmdə olmamalıdırlar, onlar elm sahəsində olmalıdırlar. Ancaq bu tendensiyasının bu qədər qadınların xeyrinə dəyişməsi çox zərərlidir, düzgün olmayan haldır, bu faktor Azərbaycan elmini kifayət qədər geri salır. Mən bunu o baxımdan deyirəm ki, Azərbaycan qadınının, bütövlükdə, cəmiyyətdə, bizim mentalitetdə formalaşmış əsas bir missiyası var. Bu missiya ondan ibarətdir ki, Azərbaycan qadını daha çox ailəyə, evə bağlıdır və biz bunu təcrübədə də görürük. Müşahidə edirik ki, qadınlar elmdə çalışsalar da, onların fikri əsasən ailəsində olur. Tutaq ki, qadın elmə gəldi, doktoranturanı bitirib ailə qurdu. O, ailə qurduqdan sonra analıq məzuniyyətinə gedir, müəyyən problemlərlə üzləşir. Bu halda məcbur olur ki, elmə az diqqət yetirsin və elmdən uzaqlaşsın. Deməzdim ki, qadınlar elmdə kişilər qədər ciddi uğur əldə edə bilirlər. Bu reallıqdır. Bundan çıxış edərək qeyd etmək istəyirəm ki, qadınların elmdə sayının artması və kişilərin elmə gəlməməsi bizim elmimizə öz mənfi təsirlərini göstərməkdədir. Çünku əvvəlki dövrlərdə elmə gələn kişilər nə qədər ki, hələ elmdədir, bunu ciddi hiss etmirik, amma gələcəkdə hiss edəcəyik və bunun mənfi təsirlərini görəcəyik. İstedadlı oğlanların elmə gəlməsi üçün şərait genişləndirilməlidir. Əslində, son dövrlərdə bununla bağlı müəyyən işlər görülür. Dünya təcrübəsi var və o təcrübəyə əsasən, elm dövlət büdcəsindən maliyyələşməməli, özü pul qazanmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bu bizdə o şəkildə formalaşıb. Elmdən pul qazanmaq deyəndə bizim elmi müəssisə rəhbərləri bunu hansısa binaları icarəyə vermək yolu ilə gəlir əldə etmək kimi anlayırlar. Əslində isə elə deyil” - deyə İ.Orucov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
