Elçin Mirzəbəyli: “... Azərbaycanda nasirlər bu yükün altına girmək istəmirlər” Aydın Xan Əbilov: “Onların obrazları bədii əsərlər vasitəsilə tarixə həkk olunmalıdır ki, xalqımız öz düşmənlərini tanısın və onları unutmasın”
Erməni ideoloqlarının və bəzi böyük dövlətlərin fitnəsi ilə başlayan Qarabağ münaqişəsi minlərlə azərbaycanlının kütləvi qətlinə, torpaqlarımızın işğalına səbəb oldu. Xalq olaraq Xocalı soyqırımını, Meşəli, Daşaltı, Ağdaban kimi faciələri yaşamağa məhkum olduq. Xocalı genosidini törədənlərə “ilham” verən Zori Balayan, Silva Kaputikyan, bu qətliamı icra edən Serj Sarkisyan, Robert Köçəryan, Seyran Ohanyan və digər cəlladlar bu cinayətlərinə görə hələ də beynəlxalq hüquq tərəfindən cəzalandırılmayıblar.
Xalqımızın düşmənləri olan daşnak törəmələrinin törətdikləri cinayətlərin dünyaya çatdırılması üçün siyasi yazılar, publisistik məqalələr kifayət etmir. Zori Balayan, Silva Kaputikyan, Serj Sarkisyan, Robert Köçəryan, Monte Melkonyan və başqalarının real obrazlarına bədii ədəbiyyatda rast gəlmirik. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunda xeyli sayda irili-xırdalı nəsr əsəri yazılsa da, biz bu əsərlərdə yalnız ümumiləşdirilmiş erməni obrazları görürük. Monte Melkonyan istisna olmaqla, adlarını çəkdiyimiz cəlladların, demək olar ki, hamısı həyatdadır və onlar öz müsahibələrində Xocalıda, eləcə də müharibə gedən digər rayon və şəhərlərimizdə uşaqlarımızı, qadınlarımızı, qocalarımızı necə vəhşiliklə qətlə yetirdiklərini “fəxrlə” dilə gətirirlər. Bizim nəsrdə isə hələ heç bir yazıçı özündə hünər tapıb bu neofaşistlərin obrazlarını yaratmağa cəhd göstərmir. Şərti adlar, obrazlar müstəvisində təqdim edilən əsərlərin isə elə də effekti olmur. Bəzən deyirlər ki, tarixi əsərlərin yaradılması zamanla bağlıdır, yəni real obrazların əks olunduğu əsərlərin yazılması üçün xeyli zaman ötməlidir. Əslində, ermənilərin qondarma qəhrəmanlarını bədii əsərlərə gətirməklə onları həm öz cəmiyyətimizdə, həm də beynəlxalq aləmdə bir daha ifşa etmək lazımdır. “Avo” ləqəbli daşnak M.Melkonyanın obrazı nə üçün ədəbiyyatımızda yaradılmasın? Düşmənə qarşı nifrət formalaşdırmaq və ondan öc almaq üçün bu kimi obrazların bədii əsərlərdə canlandırılması vacibdir.
Son 20 ildə Azərbaycan nəsrində yazıçı Sabir Əhmədlinin “Ömür urası”, yazıçı Aqil Abbasın “Qaçqın çadırlarında Üzeyir Hacıbəyovlar doğula bilməz” povesti və “Dolu “ romanı, Hüseynbala Mirələmovun “Dağlarda atılan güllə”, “Xəcalət” romanları, Elçin Hüseynbəylinin “Gözümə gün düşür” hekayəsi və “Əsirlər” povesti, Təranə Vahidin hekayələri, yazıçı Nüşabə Məmmədlinin “Zəngulə” povesti, Fazil Güneyin “Qara qan” romanı, Salatın Əhmədovanın “Kişilik səngəri” əsəri və digər nəsr nümunələri var ki, onlar Qarabağ müharibəsinin ağrılarını, erməni faşizmini, onların törətdikləri vəhşilikləri ifadə edirlər. Bu əsərlərin hər biri bədii cəhətdən çox maraqlı və oxunaqlıdır, lakin onlarda çatışmayan cəhət bu nümunələrdə real obrazların verilməməsidir.
Vətənin köksündə Qarabağ faciəsi boyda yaranı vuran erməni daşnaklarının real obrazları nəsrdə niyə öz əksini tapmayıb?
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair Elçin Mirzəbəylinin fikrincə, Zori Balayan, Silva Kaputikyan, Serj Sarkisyan, Robert Köçəryan, Monte Melkonyan və ermənilərin digər “qəhrəmanları”nın real obrazlarının bədii nəsrdə yaradılması vacibdir. E.Mirzəbəylinin sözlərinə görə, əslində, yazıçılar tarixi faktları, sənədləri araşdırmalı və əli azərbaycanlıların qanına batan şəxslərin obrazlarını ədəbiyyatda canlandırmalıdırlar. “Bədii əsərdə konkret şəxslərin obrazlarının canlandırılması onlar barədə faktların toplanmasını zəruri edir. Tutaq ki, Azərbaycanda hansısa bir yazıçı Zori Balayanın, Silva Kaputikyanın, Serj Sarkisyanın, Robert Köçəryanın obrazını ədəbiyyata gətirəcəksə, o halda əsərdə həmin şəxslərin ətrafında cərəyan edən hadisələrlə, şəxsin özünün prosesdə iştirakı ilə bağlı konkret faktlar öz əksini tapmalıdır. Bu təqdirdə də süjetin qurulması çox çətinləşir. Bu, konkret obrazlar əsasında süjet qurulmasını tələb edən bir məqamdır. Bu baxımdan, Z.Balayanın, S.Kaputikyanın, S.Sarkisyanın, R.Köçəryanın və digərilərinin obrazlarını yaratmaq çətin proses olduğu üçün, təəssüflər olsun ki, Azərbaycanda nasirlər bu yükün altına girmək istəmirlər. Onlar daha asanlaşdırılmış formata - ümumiləşdirilmiş obrazlar yaratmaq formatına qaçırlar. Onu da qeyd edim ki, bütövlükdə, dünya ədəbiyyatında ümumi fərziyyələr əsasında yazılan əsərlər adətən insanları bir o qədər də cəlb etmir. Məsələn, Xocalı faciəsi haqqında bir əsər yazılarsa, bu əsərdə konkret olaraq bir Xocalı ailəsinin faciəsindən çıxış edərək nələrisə dünyaya çatdırmaq daha doğrudur. Bu diqqəti daha çox cəlb edə bilər. Xocalıdan olan bir uşağın faciəsini, onun obrazını, keçdiyi yolu, eyni zamanda, bu faciənin törənməsində iştirakı olan Sarkisyanın, Köçəryanın obrazını yaratmaq daha böyük peşəkarlıq tələb edən bir məsələdir. Ola bilsin, bizim ədəbiyyat adamları, bir növ, tarixi proseslər haqqında yazmağı öz üzərlərinə götürməkdən çəkinirlər. Burada bir az xronikaya müraciət etmək lazım gəlir. Tarixi faktları araşdırıb dəqiqliklə ortaya qoymaq, tarixi faktlar əsasında bədii obrazlar yaratmaq çox mürəkkəb bir prosesdir” - deyə bildirən E.Mirzəbəyli qeyd etdi ki, bizim yazıçılar adətən uzaq tariximizlə bağlı əsərlər yazmağa meyl göstərirlər, yaxın tarixə isə əsasən müraciət etmək istəmirlər. E.Mirzəbəylinin sözlərinə görə, üzərindən kifayət qədər zaman keçməsinə baxmayaraq, heç 20 Yanvar faciəsi haqqında bir əsər, film ortaya qoymağı bacarmamışıq. “Bu əsərləri yazmaq üçün ciddi araşdırma aparmaq lazımdır. Həmçinin də yazıçının bir az analitik təfəkkürü olmalıdır. Şərq ədəbiyyatından gəlmə mübaliğələri, uzun-uzadı cümlələri kənara qoymaq lazımdır, dünya artıq bu tərzi qəbul etmir. Reallığı və real mənzərəni yaratmaq üçün daha peşəkar yanaşmaq lazımdır” - deyə E.Mirzəbəyli qeyd etdi.
Yeni Sənətçilər və Yazarlar Birliyinin sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın Xan Əbilovun fikrincə isə bu günədək Qarabağ mövzusunda əsərlər yaradılıb, “Qarabağnamələr” hər zaman olub. “Ancaq onların böyük bir hissəsinin bədii səviyyəsi, bir hissəsinin isə forması, yaxud zəif yazılması ədəbiyyatımızın “Qarabağnamə” istiqamətinin heç də ürəyimizcə olmadığını göstərir. Onu da bildirim ki, müxtəlif yazıçılarımız tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, eləcə də 20 Yanvar hadisəsi ilə bağlı yüzlərlə bədii əsər yazılıb. Xüsusən də poeziya və publisistika janrında daha çox əsər var. Lakin onlarda keçmiş sovet dövründə yazılan əsərlərdəki kimi, mənfi və müsbət qəhrəmanların surətləri istənilən sənətkarlıq səviyyəsində yazılmır deyə, oxucuların da yaddaşında qalmır. Bu nəinki bədii ədəbiyyatda, hətta filmlərdə, seriallarda və televiziya proqramlarında da belədir”.
A.X.Əbilov hesab edir ki, bu şəxslərin obrazlarının ədəbiyyatda yaradılmamasının əsas səbəblərindən biri bu istiqamətdə yazılan çoxsaylı məqalə, publisistik yazılar, çəkilən televiziya proqramlarıdır ki, bu da bədii nəsrin bu məsələyə səthi yanaşmasına gətirib çıxarıb. Bədii ədəbiyyatda tarixi, mədəni hadisələrin ümumiləşdirilmiş formada verildiyini deyən müsahibimiz qeyd etdi ki, burada hansısa bir obrazın tam canlandırlmasına maraq olmur. “Biz bu barədə yazıçılardan soruşanda onlar deyirlər ki, ümumiləşdirilmiş obrazlarda erməni xislətini, onların vəhşiliklərini veririk. Deyirlər ki, bu əsərləri tarixi faktlarla yazsaq, onda bu bədii yox, sənədli-bədii əsər olacaq. Razıyam ki, Qarabağın işğalında yaxından iştirakı olan, azərbaycanlılara qarşı soyqırım törədən, hamilə qadınlarımızı, uşaqlarımızı xəncərlə doğrayan, yandıran “erməni qəhrəmanları”nın adları və soyadları açıq olmaq şərtilə, obrazları böyük sənətkarlıqla bədii nəsrdə öz əksini tapmalıdır. Onların obrazları bədii əsərlər vasitəsilə tarixə həkk olunmalıdır ki, xalqımız öz düşmənlərini tanısın və onları unutmasın” - deyə müsahibimiz vurğuladı.
İradə SARIYEVA
