Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarovla Ermənistanın XİN rəhbəri Zöhrab Mnatsakanyan arasında baş tutan Vaşinqton görüşü bəzi detllarına görə xüsusi diqqət cəlb edir. İlk növbədə o baxımdan ki, səslənən məlumatlara əsasən, həmsədrlər danışıqlar prosesində tərəflərə münaqişənin həllində nəticə verə bilən yeni sənədlər təqdim edib. Bunu görüş barədə məlumat verən Azərərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov da təsdiq edib.
Ümumiyyətlə, azərbaycanlı nazirin açıqlamalarından belə bəlli olur ki, Bakı Vaşinqton görüşündən sonra Ermənistanla Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair danşıqları davam etdirməyə hazırdır. Məhz bu da danışıqlar vasitəsilə müəyyən yeniliklərin olmasını istisna etmir. Çünki Azərbaycan əvvəldən də bəyan etmişdi ki, nəticəsi olmayan danışıqlara qatılmaq niyyətində deyil. Amma Vaşinqton təmaslarından sonra danışıqların davamı barədə Elmar Məmmədyarovun açıqlamaları artıq hansısa nəticələrin əldə edilə biləcəyi ehtimalını artırır. Nazir bu xüsusda bildirib ki, Vaşinqtonda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə danışıqlar prosesi müzakirə olunub: “Aramızda hələ də ciddi fərqlər qalır. Ümumiyyətlə, biz təqdim olunan təklifləri anlayırıq. Bunlar eyni təkliflərdir. Biz 15 ildir ki, müzakirə olunan ideyaları, eyni sülh planını izləyirik”. Bununla belə, Elmar Məmmədyarov görüş zamanı “intensiv və dərin” danışıqların aparıldığını qeyd edərək, həmsədrlərin daha məzmunlu danışıqlar üçün əlavə sənədlər təqdim etdiyini söyləyib. O, son vaxtlarda təmas xəttində hərbi durumun gərginləşməsinin xoşagəlməz hal olduğunu bildirərək, eyni zamanda danışıqların davam edəcəyinə əminliyini ifadə edib: “Detallarda bəzi fikir ayrılıqları var idi, ancaq müzakirələrin əsas məğzi də məhz detallardır. Biz dərk edirik ki, daha çox siyasi iradə nümayiş etdirməliyik. Hətta təmas xəttindəki situasiya yekunda bəyannamə, yaxud sülh müqaviləsinə doğru irəliləyişə mane olmamalıdır”. E.Məmmədyarov indiyədək tərəflər arasında etimadı gücləndirməyə yönəlik bir sıra mübadilələrin həyata keçirildiyinə də diqqət çəkib. O, problemin həlli istiqamətində bəzi ilkin addımların atılmasının əhəmiyyəti haqda danışıb: “Ən vacib elementlərdən biri hərbçilərin kazarmalara qayıtmasıdır. Hərbçilərin kazarmalara qayıtması sülh üçün daha yaxşı zəmin yaradacaq. Vəziyyətin normallaşdırılmasından danışanda digər vacib məsələ, Parisdə və Moskva görüşlərimizdə danışdığımız kimi, biz əhalini sülhə hazırlamalıyıq”.
ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri də görüşdən sonra tərəfləri substantiv danışıqlara yardım edən sülh mühitinin bərpası üçün təxirəsalınmaz tədbirlər görmək, həmçinin atəşkəs rejiminə ciddi şəkildə riayət etməyə bağlılıqlarını təsdiq etməyi çağırıb. XİN rəhbərləri isə bu fonda yaxın vaxtlarda həmsədrlərin vasitəçiliyi ilə növbəti görüşün keçirilməsi barədə razılığa gəlib.
Beləliklə, yuxarıda səslənən fikirlərdən aydın olur ki, Vaşinqton görüşünə Azərbaycan nikbin yanaşır. Ermənistanda isə bu sahədə fərqli durum hökm sürür. Məsələn, Respublika Partiyasının sədr müavini, parlamentin sabiq deputatı Armen Aşotyanın sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşünü yekunlaşdıran ATƏT-in Misk Qrupu həmsədrlərinin mətbuat bəyanatlarından bəzi məsələlər ortaya çıxır: “Vyana-Sankt-Peterburq-Cenevrə razılaşmalarının yerinə yetirilməsi zərurəti yenidən diqqətə çatdırılmayıb. Görüş zamanı həmsədrlər tərəfindən daha öncə təklif olunan təhlükəsizlik təşəbbüslərinin məzmunu bizim üçün naməlum qalıb. Tərəflər ilk dəfə cəbhə xətti boyu ərazilərdə mühəndis işlərinin dayandırılması üçün çağırış etdilər. Hesab edirəm, bu çağırış gecikib. Çünki Azərbaycan Düşənbə razılaşmasından istifadə edib. Birbaşa əlaqənin layiqincə istifadəsinin əhəmiyyəti barədə xatırlatma onu göstərir ki, Düşənbədə əldə edilmiş bu razılaşma bu müddət ərzində təbliğat kimi istifadə edilib və öz məqsədinə xidmət etməyib. Həmsədrlər yenə də Azərbaycan tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış substantiv danışıqlar ifadəsini təkrar edir. Qarabağdakı rejimin isə danışıqlar masasına qaytarılmasına dair hər hansı söhbət yoxdur. Yenə də nizamlanma prinsipləri haqqında hər hansı xatırlatma yoxdur. Yəni Vaşinton görüşü də Azərbaycanın lehinə oldu”.
Ermənistanda Vaşinqton görüşü ilə bağlı xüsusi narahatlıq yaradan məqamlardan biri isə bu prosesdə ABŞ-ın aktivləşməsidir. Hesab edilir ki, ABŞ Qarabağ danışıqlarında nəticə üçün Ermənistana qarşı təzyiq rıçaqlarını işə salsa, İrəvanın təcavüzkar siyasətini davam etdirməsi müşkülə çevriləcək. Məsələ burasındadır ki, son dövrlərə qədər ABŞ-ın Qarabağ təşəbbüsləri davamlı xarakter daşımır və Minsk Qrupu daxilində epizodik yer alırdı. Amma son bir ildə vəziyyət dəyişib və bu həm də onu göstərir ki, ABŞ bu prosesdə təşəbbüsü itirmək istəmir. Çünki uzun illərdir münaqişənin həlli istiqamətində fəallığı Rusiya tərəfi göstərirdi və hazırkı real olan təkliflər də Rusiyaya məxsus idi. Münaqişə tərəfləri də keçirilən görüşlərdə bu təkliflər əsasında müzakirələr aparırdılar. Lakin indilikdə ABŞ özü prosesdə aktiv tərəf qismində çıxış edir və istisna deyil ki, həmsədrlərin Vaşinqtonda təklif etdiyi yeni sənəd əsas etibarı ilə ABŞ-ın təklifləri əsasında hazırlanıb və Azərbaycanın da maraqalrına cavab verir. Elə politoloq Qabil Hüseynli də məsələyə bu prizmadan yanaşraq vurğulayır ki, ABŞ tərəfi müxtəlif təzyiqlər göstərməklə Ermənistanı kompromis xarakterli danışıqlar yoluna dəvət edəcək. O bildirib ki, Ermənistan Vaşinqton görüşünü son şans kimi dəyərləndirib qərar verməlidir: “Hesab edirəm ki, bu görüşdə Con Bolton kifayət qədər mühüm rol oynayır. O hələ Bakıda olarkən bildirmişdi ki, bütün erməni qoşunları Dağlıq Qarabağdan dərhal çıxarılmalıdır. Düşünmürəm ki, ABŞ bu mövqeyini dəyişsin. Onlar bunu NATO-nun zirvə toplantısında da qeyd etmişdilər. Hətta həmin toplantıda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə NATO üzvləri səs verdilər. Ermənistan rəhbərliyi yaxşı bilir ki, bu danışıqlardan müsbət nəticə əldə olunmasa, vəziyyət dəyişəcək. Çünki Azərbaycanın bu məsələdə səbri tükənib”. Politoloq qeyd edib ki, Vaşinqton torpaqların Azərbaycana qaytarılması məsələsində maraqlı tərəfdir: “Vaşinqton üçün Cənubi Qafqazdakı bu qanlı münaqişəni həll etməyin böyük əhəmiyyəti var. Çünki ABŞ-ın geosiyası maraqları tələb edir ki, Cənubi Qafqazda az da olsa, öz mövqelərini möhkəmləndirsin. Rəsmi Vaşinqton Azərbaycanın enerji və nəqliyyat siyasətini və bölgədə oynadığı rolu yüksək qiymətləndirir və ölkəmizi regionun lider dövləti kimi qəbul edir. ABŞ həmçinin yaxşı başa düşür ki, Azərbaycanla münasibətlərin yaxşı vəziyyətdə olması Xəzər dənizində müəyyən üstünlüklər qazanıb, Orta Asiya respublikalarına keçmək imkanı yaradır. Bu səbəbdən Vaşinqton danışıqlarda müsbət nəticələr əldə olunması üçün müəyyən addımlar atacaq. Ümumiyyətlə, hesab edirəm ki, bu görüş danışıqların həllində və Ermənistana təsirdə yeni mərhələ ola bilər”. Hər halda, Azərbaycanın da əsas istəyi münaqişə ilə bağlı nəticələrin əldə olunmasıdır. Bakı hələ də bunun sülh yolu ilə əldə olunmasını istəyir. Azərbaycan açıq bəyan edir ki, sülh yolu ilə nəticələr əldə olunmasa, savaş qaçılmazdır. Bu mənada, Vaşinqton görüşündən 2 gün əvvəl Azərbaycan müdafiə naziri Zakir Həsənovun jurnalistlərlə görüşməsi və mühüm bəyanatlar səsləndirməsini də qətiyyən təsadüf adlandırmaq olmaz. Həmin görüşdə ordunun döyüş qabiliyyətinin artırılması istiqamətində də genişmiqyaslı işlərin görüldüyünü deyən Z.Həsənov bildirib: "Bilirsiniz ki, döyüş hazırlığının əsas hissəsi şəxsi heyətin, hissə və birləşmələrin səhra bacarığının artırılmasıdır. Biz tez-tez irimiqyaslı təlimlər keçiririk, müasir təlim mərkəzləri qurmuşuq. Təlimlər döyüş vəziyyətinə maksimum yaxın şəraitdə, gecə və gündüz, ilin bütün fəsillərində keçirilir. Biz gündən-günə daha böyük hissə və birləşmələri bu təlimlərə cəlb edirik. 2016-cı ildə üç gün ərzində Azərbaycan ordusunun kiçik bir hissəsi bütün Ermənistan ordusunu darmadağın etdi. Azərbaycan ordusu bu qələbəni hər dəqiqə nümayiş etdirməyə hazırdır".
Ermənilər özləri də etiraf edir ki, Bakı danışıqlarda istədiyi nəticəni almasa, buna güc yolu ilə nail olacaq. “Sasna Tsrer” partiyasının üzvü Ara Papyan da ordumuzun təlimləri fonunda bununla ilgili bildirir: “Ümumiyyətlə, son dövrlərdə ildən-ilə təlimlərin, cəlb edilən şəxsi heyətin, texnikanın sayında artım qeydə alınıb. Hətta cəlb edilən ölkələrin sayı da artmaqdadır. Təlimlərə artıq Türkiyə, Gürcüstan da cəlb edilməkdədir. Bu onu göstərir ki, Azərbaycan müharibəyə də ciddi hazırlıq görür. Lakin sərhəddə gərginliyin artması bu vəziyyətlə əlaqəli deyil. Sadəcə, sərhəddə güc nümayişi həyata keçirilir. Amma Azərbaycan istənilən an savaşa başlaya bilər. Təbii ki, danışıqlarda istədiyi nəticəni görməsə”. “Voskanapat” analitik mərkəzinin rəhbəri Hrant Melik–Şahnazaryan qeyd edir ki, hazırda cəbhədə təhlükəsizlik tədbirlərinin artırılması və atəşkəs pozuntularının sayının azalması barədə çox danışılır: “Lakin aydındır ki, keçən ilin sentyabr ayından başlayaraq indiyədək zənn edilən sakitlik görünüşündən rəqib gələcəkdə daha əlverişli mövqelərdən hücum həyata keçirilməsi üçün istifadə edir. Bu bir neçə aylıq nisbi qeyri-müəyyən sakitliyin əvəzini ön xətdə erməni tərəfi itkilərlə ödəyir. Bütün məsələ ondan ibarətdir ki, hakimiyyətə və Paşinyana indiki məqamda yalnız nəticələri göstərmək lazım idi. İstənilən halda müharibə olacaq. Dövlət rəhbərinin müharibəni susduran mexanizmləri dağıtdığı bir vaxtda müharibə olmaya bilməz”. Hələlik isə Vaşinqton görüşü Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində ən azı irəliləyişin baş verəcəyinə müəyyən ümid yaradır. Əks təqdirdə bu irəliləyiş savaş yolu ilə əldə olunacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
