Son bir ayda Oman körfəzində baş verənlər indi bütün dünyada ciddi narahatlıqla izlənir. Ən azı o baxımdan ki, baş verənlər barəsində illərdir söhbət gedən ABŞ-İran savaşının başlanma ehtimalını reallığa çevirmək üzrədir. Artıq baş verənlərdən sonra ABŞ İran ətrafına əlavə hərbi qüvvələr göndərməyə başlayıb.
Xatırladaq ki, Oman körfəzində neft tankerləri ətrafında qalmaqallı vəziyyət ötən aydın başlanıb. Belə ki, mayın 12-də Oman körfəzindəki Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Fuceyra limanı rayonunda neft tankerlərinə diversiya hücumları həyata keçirilib. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Norveçə aid dörd ticarət gəmisi hücuma məruz qalıb. Fuceyra terminalı Hörmüz körfəzinin bilavasitə yaxınlığında yerləşən mühüm neftdoldurma məntəqəsidir və dünyanın ən iri dəniz nəqliyyat şəbəkələrindən birində - eyniadlı limanda yerləşir. Həmin vaxt bu hücumu İrana bağlı qüvvələrin həyata keçirdiyinə dair məlumatlar yayıldı. Lakin rəsmi Tehran baş verənlərdən yaxasını kənara çəkib və Fuceyra limanında baş verənləri “vandalizm aktı” adlandırıb: “Oman körfəzində bir neçə gəmi ilə bağlı baş verənlər təəssüf və narahatlıq yaradır, eyni zamanda bizim üçün əlverişsiz vəziyyətə səbəb olur. Biz həmin insidentlərin araşdırılmasına çağırırıq”.
Bu insident tam araşdırılıb başa çatmamış Oman körfəzində növbəti qalmaqallı olay yaşanıb. İyunun 13-də yenə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin “Ruveys” limanından Tayvana doğru yola çıxan Norveçin “Frontline” şirkətinə aid “Front Altair” və Panama bayraqlı “Kokuka Courageous” adlı tankerlərdə partlayış baş verib. Hücumlar haqqında ABŞ-dan gələn açıqlamada yenə İran ittiham olunur. Dövlət Departamentinin rəhbəri Mayk Pompeo hücumların arxasında İranın dayandığını qeyd edir: "ABŞ hökuməti hesab edir ki, Oman Körfəzindəki budəfəki hücumlara görə İran İslam Respublikası məsuliyyət daşıyır". Bu ittihamlar fonunda ABŞ Mərkəzi Komandanlığı Oman körfəzindəki tankerlərin partladılmasında İranın iştirak etməsinə dair video paylaşıb. Bütün bunların ardınca ABŞ Mərkəzi Qüvvələr Komandanlığı Oman körfəzinə döyüş gəmiləri göndərməyə başlayıb. Bildirilir ki, Omanda neft tankerlərinə qarşı təşkil olunan hücuma görə bölgəyə “USS Mason” döyüş gəmisi göndəriləcək. Həmçinin qeyd olunub ki, ABŞ donanmasına aid “USS Bainbridge" tankerlərdən birinin yanındadır və növbəti hücum cəhdinə cavab verməyə hazırdır. Mərkəzi Qüvvələr Komandanlığının mətbuat katibi Örl Braun bu xüsusda bildirib: “USS Mason” hadisə yerinə yardım üçün gedib. ABŞ və bölgədəki ortaqlarımız özümüzü və maraqlarımızı qorumaq üçün bütün lazımi tədbirləri görəcək. Hücumlar beynəlxalq səyahət və ticarət azadlığını açıq-aşkar təhdid edir”.
İranın Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı Məhəmməd Cavad Zərif isə qeyd edir ki, Oman körfəzində neft tankerlərinə hücumlarda iştirakla bağlı ABŞ-ın ittihamları əsassızdır: “ABŞ-ın hər hansı fakt və vasitəli sübutlarsız dərhal İrana qarşı ittihamlar irəli sürmək cəhdi yalnız göstərir ki, “B komandası” (İran Ağ Evin milli təhlükəsizlik üzrə məsləhətçisi Con Bolton, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman və Əbu-Dabinin vəliəhdi şahzadəsi Məhəmməd bin Zeydi “B komandası” adlandırır. Tehranın fikrincə, ABŞ-ın İrana qarşı düşməncəsinə hərəkətlərini bu dördlük müəyyən edir) “B planı”na keçir: Yaponiyanın baş naziri Sindzo Abenin həyata keçirdiyi təşəbbüslər də daxil olmaqla, diplomatiyanı sabotaj etmək və İrana qarşı iqtisadi terrorizmi gizlətmək. Mən məhz bir neçə ay əvvəl belə ssenari haqqında xəbərdarlıq edirdim: mən gələcəyi görən deyiləm, lakin anlayıram ki, “B komandası” nəyi rəhbər tutur”. İranın BMT yanında Daimi Nümayəndəliyi də Oman körfəzində neft tankerlərinə hücumlarda iştirakla bağlı ABŞ-ın ittihamlarını qəti surətdə rədd edib. Bu xüsusda yayılan bəyanatda bildirilir: "İran iyunun 13-də baş vermiş neft tankerləri hadisələri ilə əlaqədar ABŞ-ın əsassız ittihamlarını qəti surətdə rədd edir və onları surətdə pisləyir".
İndilikdə hesab edilir ki, tərəflərin ittihamlarına baxmayaraq, baş verənlər bölgədə fəal müharibəyə doğru aparır. Rusiyanın “vzqlyad.ru” portalı bu xüsusda yazır: “Oman körfəzində iki tanker birdən təxribat hücumuna məruz qalıb. İlkin məlumata görə, hər iki gəmiyə torpedolarla hücum edilib. Hələlik heç kim təxribata görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməyib, amma bu, son zamanlar ilk belə hadisə deyil. Rusiya XİN başçısının müavini Sergey Ryabkov deyib ki, Oman körfəzindəki hadisə bölgədəki son dərəcə kəskin durumu əks etdirir: “Bunun hansısa aralıq bir epizod olduğundan danışmaq düzgün olmazdı. Bu, bölgədəki ümumi kəskin durumun əksidir”. Ryabkov qeyd edib ki, Moskva hadisə haqda tələsik nəticələrə qarşıdır və durumdan sakitcə baş çıxartmağa çağırır. Nazir müavini deyib: “İran ətrafında durumu normallaşdırmaq üzrə tədbirlər gərəkdir, baş verənləri sakitcə, ön rəyçilik olmadan araşdırmaq, alova benzin səpə biləcək tələsik nəticələr çıxarmamaq lazımdır”. Ekspert mühitində istisna etmirlər ki, bölgədəki durum sabitləşməzsə və tankerlər yeni hücumlar təhlükəsi altında olacaqsa, hadisələr bütün dünya iqtisadiyyatına təsir edə bilər.
Rusiya Sosial Analiz və Proqnozlaşdırma İnstitutunun direktor müavini Vladimir Nazarovun fikrincə, baş verənlər Rusiya və qalan neft hasilatçısı ölkələr üçün “qara qızıl”ın qiymətinin artımı planında müsbət təsiri ola bilər. Nazarov deyib: “Neft qiymətləri yüksəlib. Aşağı olmasındansa, yüksək qiymətlər daha yaxşıdır, bu yaxşı cəhətdir, amma nəhəng deyil, aydındır ki, iqtisadi artım tempi bundan dəyişilməyəcək”. Xarici və müdafiə siyasəti üzrə Şuranın rəyasət heyətinin üzvü Fyodor Lukyanov öz növbəsində əmindir ki, baş verənlər İranla münaqişəni qızışdıracaq. O yada salır ki, Vaşinqton 12 may insidentindən sonra sübut olmadan tankerlərə hücumda Tehranın əli olduğunu bildirib: “Bu ruhda davam edərsə, ola bilsin, bundan konkret siyasi hədəflər üçün istifadə olunur”. Onun fikrincə, insidentlər İranı qorxutmağa yönəldilə bilər: “Ola bilsin, ABŞ hesablayır ki, güclü iqtisadi və psixoloji basqı İranı danışıqlara, güzəştlərə getməyə vadar edər”.Beynəlxalq məsələlər üzrə Rusiya Şurasının baş direktoru Andrey Kortunov hesab edir ki, Fars körfəzindən neft nəqlinə təhlükə çoxdan güclənir. Onun sözlərinə görə, bu, bölgədə hərbi gəmilərin yüksək sıxlığı, inam tədbirlərinin yoxluğu və ABŞ və İran tərəfdən sərt bəyanatlar üzündən baş verir. Təxribatların arxasında kimin durduğu versiyasına gəlincə, o göstərib ki, elə həmin İranda “fitnəkarlıq təşkil edə biləsi güclər var. Bu, İŞİD və “əl-Qaidə”nin anklavlarına birmənalı şəkildə əlverişli olardı, çünki hadisələr diqqəti terrorizmlə mübarzədən yayındıra bilər. Hər şey sünni-şiə qarşıdurması müstəvisinə keçə bilərdi”.
Politoloq istisna etmir ki, yayılma ABŞ-a da əl verir, amma amerikalılar “İranla özləri vuruşmaq istəmir”, Tehrana qarşı hərbi əməliyyata başlaya biləcək İsrailə, ya da Səudiyyə Ərəbistanına isə dəstək verərlər. Kortunov habelə hesab edir ki, durum hansısa dərəcədə Rusiyaya əlverişli olmalıdır. Politoloq izah edir: “Gəmiçilik üçün risqlər saxlanarsa, neft qiymətlərinin artımını törədəcək… Eyni zamanda qiymət artımı Amerika nefti və qazı üçün güclü dopinqi də bildirir – qiymətlər nə qədər yüksəkdirsə, yatırımlar da bir o qədər yüksəkdir”.
Tahir TAĞIYEV
