Azərbaycanın üç böyük qonşusunun ABŞ-la gərginləşən münasibətləri bölgədə yaxın tezlikdə proseslərin daha çox qeyri-sabit məcrada inkişaf edəcəyini göstərir. Söhbət Rusiya, İran və Türkiyənin ABŞ-la gərgin münasibətlərindən gedir. Belə görünür ki, hər üç ölkənin ABŞ-la əlaqələrinin yaxın tezlikdə normallaşması mümkün deyil. Əksinə, ABŞ-ın İranla müharibəyə hazırlaşması, Rusiya və Türkiyə ilə iqtisadi müstəvidə savaş aparması vəziyyəti daha təhlükəli istiqamətə sürükləyir.
Digər tərəfdən görünən budur ki, ABŞ və İran arasında mümkün savaşa elə Rusiya və Türkiyənin özü də biganə qalmayacaq. İndilikdə isə İranla ABŞ arasında münasibətlər gündən-günə gərginləşir. Vəziyyət artıq hərbi güc nümayiş etdirmək səviyyəsinə çatıb. Xatırladaq ki, Vaşinqton administrasiyası bombardmançı təyyarə daşıyan “Avraam Linkoln” hərbi gəmisini Fars körfəzinə göndərmək qərarına gəlib. Hərbi gəmi artıq Virciniya ştatının sahilindəki hərbi bazadan çıxaraq Fars körfəzinə istiqamət götürüb. ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Con Bolton bəyan edib ki, rəsmi Vaşinqton istənilən halda müttəfiqlərinin maraqlarını müdafiə edəcək.
Bununla yanaşı, qeyd edək ki, prezident Donald Tramp İran neftinin dünya bazarına çıxarılmasının qarşısını tamamilə almaq məqsədilə 6 ay müddətinə 7 ölkəyə neft almaq icazəsini aradan qaldırdıqdan sonra vəziyyət daha da gərginləşib. İran Silahlı Qüvvələrinin qərargah rəisi general Məhəmməd Baqeri artıq bəyan edib ki, İran dünya bazarına neft çıxara bilməsə, Hörmüz boğazını bağlayaraq Körfəz ölkələrinin də neft satışını dayandıracaq. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Hörmüz boğazı Fars körfəzindən Hind okeanına çıxışı təmin edir və Körfəz ölkələri dünya bazarına tankerlərlə nefti məhz bu yolla çıxarır. Məhz general Baqerinin bəyanatından sonra ABŞ hərbi gəmisini Fars körfəzinə göndərmək qərarına gəlib. Hər iki tərəfin rəsmiləri hərbi toqquşma arzusunda olmadıqlarını bildirsələr də, görünən odur ki, diplomatik dillə deyilən sözlər reallıqda özünü doğrultmur. Qeyd olunduğu kimi, ABŞ körfəzə hərbi gəmi göndərmək qərarına gəlib, cavab olaraq da İran yeni texnologiyalarla hazırlanmış silahlarını nümayiş etdirir. Tərəflər arasındakı gərginliyin artıq hərbi toqquşmaya kimi gedəcəyini proqnozlaşdıranların isə sayı artır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə, prosesə region ölkələrindən Rusiya və Türkiyənin də seyrçi qalmayacağı gözlənilir. Türkiyə ilə bağlı məsələdə maraqlı vəziyyət ondan ibarətdir ki, Vaşinqtonun addımları qardaş ölkəni İranla, Rusiya ilə bir cəbhədə yer almağa sövq edir. S-400 raketdən müdafiə sistemi ilə bağlı məlum qalmaqaldan sonra ABŞ-ın Türkiyənin İrandan neft-qaz alışına qadağa qoymaq niyyəti Ankaraya başqa seçim yeri də qoymur. Xatırladaq ki, ABŞ-ın İran sanksiyaları ilə bağlı bəzi ölkələrə verdiyi imtiyazların möhləti mayın 2-də başa çatıb. Türkiyə isə bu qədər qısa müddətdə neft idxalını başqa mənbələr hesabına təmin edə bilməyəcəyini söyləyib. Buna çarə tapılmadığı təqdirdə, ABŞ-la Türkiyə arasında gərginlik arta bilər. Ankara Vaşinqtonu Tupras neft emalı zavodunun Tehrandan neft idxal etməsinə icazə verməyə çağırır. “Corporate Finance Services Ltd.” şirkətinin idarə heyətinin üzvü Ozan Sakar İranın Türkiyənin enerji enthiyaclarının ödənilməsində mühüm rol oynadığını vurğulayıb: “Türkiyə elektrik enerjisinin 40 faizini idxallardan asılı olan təbii qaz vasitəsilə təmin edir. Benzin də həmçinin. Türkiyə təbii qazının 17 faizini İrandan idxal edir. Türkiyə bunu qəflətən dəyişə bilməz. Bunlar uzun sürən proseslərdir”. Lakin ABŞ İranın əsas gəlir mənbəyinə böyük zərbə endirmək ümidi ilə İranın neft ixraclarını kəsmək niyyətindədir. Sakar isə narahatdır ki, bunun nəticəsində İranda yaşanan qeyri-sabitlik regiona mənfi təsir göstərə bilər: “Hazırda regionda Türkiyənin qonşu ölkələri Suriya və İraqın hansı vəziyyətdə olduqları açıq-aydındır. İranın da regionda sabitliyin pozulması prosesinə cəlb olunması Türkiyə üçün ciddi təhlükəsizlik risqləri yarada bilər. Bu səbəblə də Türkiyə sabitliyin pozulmasına bu prosesə qarşı çıxaraq müdaxilə etmək istəyir”. Lakin bu addım Türkiyə üçün iqtisadi baxımdan çətinliklər yarada bilər. Türkiyə lirəsi ABŞ dollarına qarşı dəyər itirməkdə davam edir. 2018-ci ildə 30 faizlik devalvasiyadan sonra lirə bu il də 10 faiz dəyər itirib. Bunun bəzi maliyyə səbəbləri olsa da, siyasi gərginlik də səbəblər arasındadır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Türkiyə onsuz da Rusiya ilə imzaladığı S-400 raketdən müdafiə sistemi ilə bağlı razılıqdan geri çəkilməkdən imtina etdiyinə görə Vaşinqtonla münaqişə yaşayır. Türkiyə ABŞ-ın sanksiyalarına əhəmiyyət verməyib İrandan neft idxal etməyə davam edərsə, hesab olunur ki, Ankara-Vaşinqton münasibətləri daha gərgin məcraya daxil olacaq. Belə vəziyyətdən yararlanmağa çalışan Rusiya isə İran və Türkiyə ilə işbirliyini genişləndirib. həmin ölkələrlə ABŞ-a qarşı üçlü ittifaq yaratmağa çalışır. Məhz bu səbəbdən hesab edilir ki, ABŞ İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlasa, həmin üçlüyün də prosesə müdaxiləsi qaçılmaz olacaq. ABŞ-ın təyyarədaşıyan gəmisinin İran sahillərinə yola düşməsi isə Vaşinqtonun Tehrana qarşı planlarının ciddi olduğunu göstərir. İstənilən kiçik qığılcım böyük toqquşmanın başlanğıcı olacaq. Bu fonda hesab edilir ki, region ölkəsi olaraq, Azərbaycan artıq istənilən variantları gözdən keçirməli, mümkün təhlükələrdən sığortalana bilmək üçün indidən müvafiq addımlar atmalıdır. Belə görünür ki, böyük dövlətlərin qanlı savaşı qaçılmaz olacaq.
Tahir TAĞIYEV
