“Keşikçidağ” məbədi və yaxud da “David Qareci” məbəd kompleksi ilə bağlı yaranmış vəziyyət onu göstərir ki, Gürcüstanda müəyyən qüvvələr bu məsələ ətrafında süni gərginlik yaratmaqda israrlıdır. Azərbaycan dəfələrlə məsələnin beynəlxalq hüquq normaları əsasında həllinin tərəfdarı olduğunu bildirsə də, görünən budur ki, qarşı tərəfdə bəzi qüvvələr əks mövqedən çıxış edir. Hətta bura Gürcüstan patriarxlığı belə daxildir.
Xatırladaq ki, Gürcüstan patriarxlığı məsələ ilə bağlı açıqlama verib. Qurumun açıqlamasında deyilir: "Ruhani və ya dünyəvi şəxslər tərəfindən ölkələrimiz və xalqlarımız arasında dostluq münasibətlərinin gərginləşdirilməsinə yönəlmiş istənilən cəhdləri pisləyir, həmçinin müsəlman etiqadını təhqir edən ifadələri digər xalqlar, o cümlədən Gürcüstan müsəlmanlarına münasibətdə qəsdən və yaxud bilməyərəkdən edilmiş təxribat hesab edirik. Bunlarla bərabər, Gürcüstan patriarxlığı xalqın qəzəbini başa düşür. Sözügedən məbədlər kompleksi qədim gürcü mədəniyyətinə aid abidələrdir. Biz o abidələrin müdafiəsi üçün əlimizdən gələni edəcəyik". Halbuki, bu məbədlər kompleksi heç də gürcü mədəniyyətinə aid abidə deyil, lakin Gürcüstan patriarxlığı əks mövqedən çıxış edərək məsələnin həllində yeni problemlər yaradır.
Bununla yanaşı, bəzi gürcü fəalları da məsələ ətrafında problem yaradır. Bunu gürcü vətəndaş fəallarının məbəd ətrafında aksiyaları da təsdiq edir. Son belə aksiyada fəallar əl-ələ tutaraq monastır kompleksinin sərhədin Azərbaycan tərəfində qalan hissəsini canlı zəncirlə əhatəyə alıblar. Fəalların bildirdiyinə görə, onların məqsədi kompleksin Gürcüstanın tərkibində olduğuna dair Azərbaycana mesaj verməkdir. Aksiyada iştirak edənlər gürcü milli mahnıları oxuyublar. Onlar bir neçə kilometr piyada yol qət edərək monastır kompleksinə gəliblər.
Toplaşanlar Gürcüstan himnini oxuyublar, Azərbaycan sərhədçiləri aksiyanı izləyib və nəzarətdə saxlayıb. Əraziyə gürcü sərhədçiləri də cəlb olunub. Aksiyanı "Güc birlikdədir" adlı hərəkat təşkil edib. Hərəkatın rəhbəri David Katsarava bildirib ki, belə aksiyaları müntəzəm olaraq təşkil edəcəklər. Bütün bunlar vəziyyəti daha da gərginləşdirir.
Gürcüstanın baş naziri Mamuka Baxtadze isə hesab edir ki, Gürcüstan - Azərbaycan sərhədində razılaşdırılmayan ərazilərin delimitasiyası və demarkasiyası prosesi mürəkkəb olacaq. O bildirib ki, məsələnin həlli üçün müvafiq qurumların nümayəndələrindən ibarət xüsusi komissiya yaradılacaq. Lakin konkret nəticələrin əldə olunması üçün adi praktikadan istifadə olunacaq. Rəsmi Bakı isə məsələyə hələ də təmkinli yanaşır. Bundan əvvəl Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Leyla Abdullayeva monastır kompleksi ilə bağlı məsələyə münasibət bildirib. O deyib ki, Azərbaycanla Gürcüstan arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası beynəlxalq təcrübədə tətbiq edilən qaydalara uyğun olaraq, qarşılıqlı əlaqələndirmə prosedurları əsasında mövcud ikitərəfli formatlar çərçivəsində həll olunur: "Azərbaycan həmişə Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin tezliklə delimitasiya olunmasının tərəfdarı olub. Azərbaycan bu prosesi ən qısa müddət ərzində başa çatdırmağa hazırdır". Lakin gürcü tərəfindən atılan addımlar onların məsələyə fərqli prizmadan yanaşdığını göstərir. Gürcüstan Müsəlmanları İdarəsinin sədri hacı Ramin İgidov isə vurğulayır ki, yaranmış vəziyyətdə bəzi siyasətçilərin məsələyə məsuliyyətsiz yanaşması təəssüf doğurur.
O bildirib ki, sovet hökuməti dövründən iki qonşu dövlət arasında sərhədlərin dəqiqləşməməsi indi mübahisələrə səbəb olub: "Bu gün bəzi qüvvələr də bundan sui-istifadə edərək aranı qızışdırmağa çalışır. Bəzi qüvvələr diqqəti əsas məsələlərdən yayındırmaq və bölgədə vəziyyəti daha da gərginləşdirmək üçün süni problem yaratmağa çalışırlar. Təəssüf ki, Gürcüstanın bəzi siyasi və din xadimləri də məsələ ilə əlaqədar düşünülməmiş çıxışlar edirlər. Emosiyalara qapılaraq edilən məsuliyyətsiz çıxışlar xalqlarımız və dövlətlərimiz arasındakı isti münasibətə mənfi təsir edə bilər. Ona görə də bu məsələdə son dərəcə həssas olmalı, hisslərə toxunan sözlərdən çəkinməliyik. Biz din xadimləri çalışmalıyıq ki, məsələ gərginləşməsin".
Xatırladaq ki, Azərbaycanın daş yaddaşı hesab edilən "Keşikçidağ" mağara-məbədlər kompleksi Ağstafa rayonunun mərkəzindən 75 kilometr məsafədə, Gürcüstanla sərhəd zolağı boyunca ucalan Qatardağ silsiləsində yerləşir. O, dəniz səviyyəsindən 750-950 metr hündürlükdə, sıldırım qayalıqlar boyunca, üzü cənuba doğru 25 kilometrədək uzanır. Ərazidə dövrümüzədək gəlib çatan 100-ə yaxın təbii və süni mağara, Qafqaz Albaniyasının yerli əhalisi tərəfindən ilkin orta əsrlərdə sıldırım dik qaya üzərində müdafiə məqsədilə inşa edilmiş, 11 metr hündürlüyündə üçmərtəbəli qala və üzü cənuba baxan, bir-birindən 1500 metr aralıda yerləşən, yerli daş materiallardan inşa olunmuş iki alban məbədi mövcuddur. Buradakı təbii mağaraların yaşı 2 min il bundan əvvələ gedir. Gürcülər bu monastır kompleksinin kimə məxsus olduğunu mübahisələndirir, onun qədim gürcülərə aid olduğunu iddia edirlər. Monastırda 3 dəfə tədqiqat aparan memar Rizvan Qarabağlı bildirir ki, hələ Sovet dövründə gürcülər “Keşikçidağ” məbədi adlanan alban kilsəsinin tavanına, loru dillə desək, “şpatlyovka” vurub üstündə ikonalar işləyiblər. Gürcülər bununla kilsəni özününküləşdirməyə çalışıb. Lakin abidənin qədim alban kilsəsi olduğunu sübut edən memarlıq üslubu var: “Alban kilsələri ilə gürcü kilsələri arasında bir o qədər də fərq hiss olunmamasının əsas səbəbi odur ki, gürcülər öz kilsələrini alban kilsələrinin davamı kimi inşa ediblər. Memarlıq baxımından gürcülər alban kilsələrinin eynisini yaradıblar. Alban kilsələri ilə gürcü kilsələrinin oxşarlıqları fərqlərindən daha çoxdur. Hər iki kilsədə tarbənd dairəvidir. Hər ikisində də aksida hissəsi nalvaridir. Fərqli cəhətləri də, əlbəttə, mövcuddur. Məsələn, pəncərələrinin formasında, konstruksiyasında fərqlər var. Alban kilsələrinin əksəriyyətində divar çox qalın olduğuna görə pəncərələr içəriyə doğru çox geniş açılır. Ancaq gürcü kilsələrində belə bir memarlıq üslubu yoxdur. Tikinti materialında da fərqlər var. Belə ki, gürcü kilsələrinin əksəriyyəti kərpic materialdan tikilib. Həmçinin, alban kilsələrindən fərqli olaraq, gürcü kilsələrində xaç xüsusi vurğulanır, qabarıq şəkildə və bacardıqca ən uca formada tikilir. Alban kilsələrində belə qayda olmayıb. Mən gürcülərin “David Qareci”, azərbaycanlıların isə “Keşikçidağ” məbədi və ya “Qaraca” məbəd adlandırdığı kilsədə 3 dəfə tədqiqat aparmışam. Orada çoxlu mağara var və əksəriyyəti də süni mağaralardır, sonradan yaradılıb. Hələ Sovet dövründə, sərhədlər olmayan vaxt gürcülər dağı keçərək qədim Alban kilsəsinin tavanına, belə deyək, “şpatlyovka” vurub üstündə ikonalar işləyiblər. Biz tədqiqat zamanı da müəyyən etmişdik bunu. Onlar ikonaları o qədər primitiv şəkildə işləyiblər ki, o işləmələr miqyas baxımından memarlıq üslubuna uyğun gəlmir. Bunu sıravi vətəndaş müəyyən etməyə bilər, ancaq istənilən memar, tədqiqatçı bu dəyişikliyin sonradan edildiyini aydın görə bilər. Bu, gürcülərin özününküləşdirmə siyasətidir. Keşikçidağ məbədində vaxtilə gürcülərin gördüyü işlərin hamısı qanunsuzdur”.
Xatırladaq ki, Gürcüstanla Azərbaycanın ümumi dövlət sərhədinin uzunluğu 480 kilometrdir. İki ölkə arasında sərhədlərin delimitasiyası prosesi 1996-cı ildə başlayıb. Bu gün sərhədin üçdə iki hissəsi razılaşdırılıb. Qalan hissələrlə bağlı məsləhətləşmələr davam edir.
Nahid SALAYEV
