Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı proseslərin dinc müstəvidə həllində maraqlı olsa da, işğalçı Ermənistan hələ də bunun üçün müvafiq addımlar atmağa tələsmir. Aydındır ki, belə vəziyyət sonsuza qədər davam edə bilməz və rəsmi Bakı, nəticəsiz danışıqların davamına cəhd olunacağı halda, məsələni hərbi müstəvidə çözmək məcburiyyətində qalacağını dəfələrlə bəyan edib.
Rusiyalı ekspert Vladimir Yevseyev bu fonda qeyd edir ki, proseslərin inkişaf axarı Vaşinqtonda keçirilməsi nəzərdə tutulan Məmmədyarov-Mnatsakanyan görüşündən sonra daha dəqiq şəkildə bəlli ola bilər. O, danışıqlardan asılı olaraq məsələnin sülh müstəvisində çözümü ilə bağlı fəallığın qorunub saxlana biləcəyini, əks təqdirdə savaş ehtimalının artacağını qeyd edib: “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə aparılan danışıqlar prosesinin hazırkı fəallığı daha bir neçə ay davam edə bilər. Ehtimal ki, nazirlər görüşəcək, əlaqələri ən yüksək səviyyədə davam etdirəcəklər. Lakin tərəflər güzəştlərə hazır olmadığına görə bu ciddi nəticələrə gətirib çıxarmasa, savaş ehtimalı sürətlə yüksələcək”.
Rusiyalı ekspert bildirib ki, danışıqlar prosesindəki bu fəallıq daha bir neçə ay davam etsə belə, müharibənin bərpası təhlükəsinin istisna olmadığını indi daha çox Ermənistanın nəzərə alması vacibdir: “Vasitəçilərin heç biri müstəqil nizamlama proqramına malik olmadığından, bu və ya digər mərhələdə vasitəçidən biri digər vasitəçilərin razılığı ilə təşəbbüs göstərdiyi üçün tərəflərin harda görüşdüyü vacib deyil. Beləliklə, Moskva və ya Vaşinqton olması da vacib deyil. Vasitəçilər üçün danışıqların hazırkı intensivliyinin davam etdirilməsi vacibdir. Amma Ermənistan ərazilərin azad olunması üçün addımlar atmasa, savaş qaçılmazdır". Brüsseldəki Avropa Siyasəti Mərkəzinin eksperti Amanda Pol da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri, eləcə də liderləri arasında keçirilən görüşlər müsbət addımdır və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məsələsində "yeni nikbinlik" üçün əsas olub: "Buna dinamikanın dəyişməsi kimi baxıla bilər. Ancaq biz hələ də danışıqların erkən mərhələsindəyik. Danışıqlar prosesinin gedişi Ermənistanın yeni lideri Nikol Paşinyanın bu məsələyə yanaşmasını dəyişmək niyyətində olub-olmamasından asılıdır". Hesab edilir ki, Paşinyan məsələnin həlli üçün konstruktiv addım atmasa, savaşın başlanması artıq an məsələsinə çevriləcək.
Savaşın başlanmasının isə indiki halda Ermənistan üçün ciddi fəlakətələrə gətirib çıxaracına dair yenidən düşmən ölkədə edilən etirafların sayı artmaqdadır. Xüsusən də Azərbaycan - Türkiyə birgə hərbi təlimləri fonunda bu xüsusda düşmən ölkədə həyəcan təbili çalınması müşahidə edilməkdədir. Xatırladaq ki, mayın əvvəlində Azərbaycanla Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişə əsasən “Mustafa Kamal Atatürk-2019” iki ölkənin birgə döyüş atışlı taktiki təlimi keçirilib. Təlimin əsas məqsədi qərargahların müştərək planlarının hazırlanması, şəxsi heyətin döyüş hazırlığı səviyyəsinin artırılması və onların birgə əməliyyatları icra etmək vərdişlərinin inkişaf etdirilməsilə Azərbaycan və Türkiyə hərbi bölmələrinin qarşılıqlı fəaliyyətinin əlaqələndirilməsinə nail olmaq, həmçinin təcrübə mübadiləsi həyata keçirməklə iki ölkənin hərbi qulluqçularının qarşılıqlı münasibətlərini və anlaşmasını yüksək səviyyədə təmin etməkdən ibarət olub. Azərbaycan tərəfdən təlimin rəhbəri, polkovnik İlqar Lətifov bildirib ki, təlimin taktiki mövzusu hər iki dövlətin ordusunun taktiki qruplarının müdafiə olunan düşmənin üzərinə keçərək onun darmadağın edilməsi və düşmən mövqelərinin dərinliklərini, yüksəklikləri, ərazi qismini ələ keçirərək möhkəmlənməkdir. Taktiki təlimlərə Azərbaycan və Türkiyədən 1000-dən çox şəxsi heyət, 60-a yaxın döyüş texnikası, 30 artilleriya qurğusu, 20-yə yaxın döyüş helikopterləri və digər döyüş teknikaları cəlb olunub. Rəhbərlik tərəfindən qoyulan əsas tapşırıqlardan biri iki ölkənin ordularının qarşılıqlı fəaliyyəti, hərtərəfli təminat suallarının və idarəetmənin təşkil olunmasıdır. İki ölkənin birgə təlimləri, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistanda böyük təşvişə yol açıb. Erməni politoloq Sergey Şakaryants baş verənlərin ölkəsi üçün müsbət heç nə vəd etmədiyini vurğulayıb: “Biz görürük ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında birgə döyüş atışlı təlimlər təşkil olunur, onların yanında həm də İsrail dayanır”. Erməni politoloqun sözlərinə görə, sərhəddə gərginlik olduğu şəraitdə mütləq aktivləşmələr baş verəcək: “Bunun baş verməməsi mümkün deyil. Aprel hadisələrinin təkrarlanması da baş verə bilər. Görünür ki, bu dəfə Azərbaycanın yanında Türkiyə də yer alacaq”. Sabiq erməni Ombudsman Larisa Alaverdyan da eyni mövqeni bölüşür. O bildirib ki, Azərbaycan Türkiyə ilə birgə təlimlər keçirməklə Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyana cavab verib: “Naxçıvanla Türkiyənin birbaşa əlaqələrinin olduğunu, Türkiyə tərəfindən Naxçıvanın ehtiyat ərazi kimi nəzərdən keçirildiyini dərk etməliyik. Bu təlimlər Azərbaycanın mövqeyinə dair Ermənistana verilən bir siqnaldır”.
Maraqlıdır ki, işğal altında olan Qarabağdakı separatçı rejim də ciddi təlaş içindədir. Qondarma qurum “rəhbərinin müşaviri” Tiqran Abrahamyan hadisələrin erməni tərəfi üçün heç də müsbət məcrada inkişaf etmədyini bildirir: “Ön xətdəki nəzərəçarpan fəaliyyətlər onu deməyə əsas verir ki, yaxın gələcəkdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara şahid olacağıq”. Onun sözlərinə görə, cəbhə xəttinin müxtəlif istiqamətlərində aparılan mühəndis işləri bir neçə ay əvvəl başlayıb. Müxtəlif xarakterli təlimlərin davam etməsindən danışan Abrahamyan ordumuzun fəallığını heç də azaltmadığını qeyd edib: “Azərbaycanın fəallığının artması danışıqlar prosesinin yenidən bərpa edilməməsi ilə əlaqədardır. Görüşlər olsa da, danışıqlar meydanının yaradılmasına nail olmaq mümkün olmayıb. Fəallığın artması gərginliyə səbəb ola bilər. Ön xətdəki nəzərəçarpan fəaliyyətlər onu deməyə əsas verir ki, yaxın gələcəkdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara şahid olacağıq. Özü də nəzərə alaq ki, bu dəfə Türkiyə də prosesdə aktiv şəkildə iştirak etmək istəyir”.
Daha bir erməni hərbi ekspert Taron Hovhannisyan “Sputnik Armenia” agentliyinə müsahibəsində bildirib ki, ümumiyyətlə, son 4-5 il ərzində Azərbaycan və Türkiyə hərbi sahədə əməkdaşlığını fəallaşdırıb. Onun sözlərinə görə, bu, Azərbaycan üçün NATO dövləti olan Türkiyə Silahlı Qüvvələrində hərbçilərini təkmilləşdirməkdən ötrü yaxşı imkandır: “Türkiyə, birbaşa olmasa da, hər fürsətdə Azərbaycan ordusuna dəstək verir. Silahlanma baxımından yardım edir və ehtimal edilən döyüş əməliyyatları olduğu halda hərbi sursat və silah tədarük edə bilər. Lakin indiki siyasi vəziyyət Türkiyənin Ermənistana qarşı fəal hərbi əməliyyatlara cəlb edilməsinə imkan vermir”.
Digər erməni politoloq Aleksandr İsgəndəryan da məsələ ilə bağlı həyəcanlı durum olduğunu bildirir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda keçirilən təlimlər plan üzrə nəzərdə tutulan təlimlərdir, lakin hərbi texnikanın cəlb edilməsi baxımından kifayət qədər irimiqyaslıdır: “Aviasiya texnikası, o cümlədən təyyarələr, artilleriya, tank və sair cəlb edilib. Bu təlimlər 2017-ci ildə baş tutan Azərbaycan və Türkiyə birgə təlimləri ilə müqayisə edilə bilər. Keçən il ərzində bu kimi təlimlər iki dəfə, mart ayında Qarsda, sentyabr ayında isə Azərbaycanda baş tutub”. İsgəndəryan qeyd edir ki, təlimlərin bu formatda keçirilməsi yenilik olmasa da, cəlb edilən türk zabitləri Azərbaycan ordusunun hərbi qulluqçularının hazırlanmasında böyük rol oynayır: “Digər önəmli bir fakt kimi son iki təlimdə Azərbaycan ordusunun Hava Hücumundan Müdafiə vasitələrini sınaqdan keçirməsini qeyd edə bilərəm. Bu, Ermənistanın Su-30 qırıcılarını əldə etməsi ilə əlaqədardır. Azərbaycan tərəfi vaxtilə Naxçıvan istiqamətindəki müdafiə boşluğunu da aradan qaldırmaq istəyir”.
Erməni ekspert Taron Hovhanisyan da Azərbaycan-Türkyə faktorunun bölgədə güclənməkdə oduğunu etiraf edir: “Tə limlər yolu ilə qoşunların daimi cəmləşməsi adətən həyata keçirilmir. Lakin təcrübə onu göstərir ki, qoşunların irəli çəkilməsi və mövqelərin möhkəmləndirilməsinə cəhdlər edilir”. Azərbaycan-Türkiyə birgə təlimlərinin keçirilməsindən narahatlığını gizlədə bilməyən Hovhannisyan yeni hərbi hissələrin inşa edilməsindən də danışıb: “Təlimlər yolu ilə qoşunların daimi cəmlənməsi adətən həyata keçirilmir. Lakin təcrübə onu göstərir ki, qoşunların irəli çəkilməsi və mövqelərin möhkəmləndirilməsinə cəhdlər edilir. Bunu birdəfəlik yox, yeni hərbi hissələr inşa etməklə, ön xəttə yaxın qüvvələr yerləşdirməklə tədricən həyata keçirirlər. İndiki halda isə yeni hərbi hissələr inşa etdikləri barədə məlumatlar var”. Erməni ekspert, bu hərbi hissələrdən artıq bir neçəsinin istismara verildiyini və həmin hərbi hissələrdə yeni texnikalar yerləşdirildiyini xüsusi narahatlıqla vurğulayıb.
Beləliklə, erməni ekspertlərinin yuxarıda qeyd olunan açıqlamalarından belə bəlli olur ki, Azərbaycan - Türkiyə birgə təlimləri Ermənistanda kifayət qədər qorxu yaradıb. Məhz bu şəraitdə Qarabağ münaqişəsinin hərbi həlli halında Ermənistanın daha böyük zərbələrə tuş gəlməsi qaçılmaz sayılır. Bundan qurtulmağın əsas yolu isə məhz danışıqlar yolu ilə münaqişənin çözümünə nail olmaqdır. Əks təqdirdə Ermənistanı sərt hərbi zərbələr gözləyir. Hər halda, hadisələrin məhz bu səpkidə inkişaf edə biləcəyini Ermənistanda da yaxşı bilirlər. İndilikdə Bakı münaqişənin dinc həlli üçün Ermənistana hələ də müəyyən şanslar verməkdədir. Sadəcə, əsas məsələ İrəvanın bu şansdan nə dərəcədə effektiv şəkildə istifadə edəcəyindən asılıdır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
