Bu gün Avropa ölkələri üçün aktuallıq kəsb edən məsələlərdən biri də özlərinin vahid ordu yaratması ilə bağlıdır. Hesab edilir ki, bu hal Avropanın təhlükəsizlik sahəsində ABŞ-dan asılılığına son qoyacaq. Eyni zamanda NATO vasitəsilə ABŞ-ın Avropa dövlətləri üzərində nəzarətinin zəifləməsinə gətirib çıxaracaq.
Qeyd edək ki, bu məsələ Avropa Komissiyasının rəhbəri Jan-Klod Yunkerin Avropa Parlamentində son çıxışından sonra yenidən aktuallaşıb. Həmin çıxışında isə Yunker bildirirdi: "Avropa İttifaqı ölkələri hərbi cəhətdən güclü olmalıdır, bunun üçün də vahid ordu yaratmalıdır". O bildirib ki, bu qurumun fəaliyyət istiqaməti ümumi hərbi qüvvələrin yaradılması olmalıdır.
Hesab edilir ki, Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından ayrılmasından sonra vahid ordunun yaradılması daha tez həyata keçirilə bilər. Məsələ burasındadır ki, Britaniya NATO ilə potensial maraqlar toqquşmasına görə vahid Avropa İttifaqı qüvvələrinin yaradılması əleyhinə olub. Eyni zamanda London bununla ABŞ-ın da maraqlarını təmin edirdi. Amma məlum "Brexit" qərarı Avropa ordusunun yaradılması barədə planları canlandırıb. Jan-Klod Yunker bildirir ki, Avropada müdafiənin artması Transatlantika əməkdaşlığının azalması demək deyil. Amma aydındır ki, bu hal ABŞ-ın Avropada təsirlərini azaldacaq. ABŞ-da isə hesab edilir ki, bu prosesin ölkəyə ikili təsiri var. Əvvəla, qeyd olunduğu kimi, Avropada ABŞ-ın hərbi cəhətdən mövqeləri zəifləyəcək. Amma digər tərəfdən də ABŞ-ın Avropada təsir dairəsini saxlamaq üçün çəkdiyi xərclər azalacaq. ABŞ-ın nüfuzlu "Nyusvik" dərgisi bu fonda diqqəti ona yönəldir ki, Obama administrasiyası hələ uzun illər əvvəl "Avropanı qorumaq" siyasətindən əl çəkməli idi: "Bu çox ciddi bir münasibət dəyişikliyidir. İndiyədək Avropa ölkələri təhlükəsizlik məsələlərini NATO vasitəsilə həll edib, Avropa İttifaqı diqqətini daha çox iqtisadi məsələlərə yönəldib. Həm də NATO-ya dəstək Vaşinqtonun arzularını əks etdirirdi, ABŞ-ın Transatlantik təhlükəsizlik qərarlarına nəzarətini təmin edirdi. Bu nəzarətin də bədəli kiçik olmayıb, Avropa müttəfiqləri Vaşinqtonun təhlükəsizlik sahəsindəki nüfuzundan geninə-boluna istifadə ediblər. Düzdür, ABŞ liderləri dəfələrlə Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik təşəbbüslərini əngəlləyib. Soyuq müharibə bitincə bu siyasətin dəyişilməsi, təhlükəsizlik yükünün atılmasına əla fürsət yarandı. Yuqoslaviya 1990-cı illərdə parçalanmağa başladı. O zaman Avropanın ilkin diplomatik və sülhyaratma cəhdləri alınmayanda müttəfiqlər ABŞ-dan liderlik tələb etdilər. O vaxt Klinton administrasiyası buna qətiyyətlə "yox" deməli idi.
ABŞ rəsmiləri o zaman avropalı həmkarlarına deməli idilər ki, Balkanlarda qarışıqlıq regional məsələdir və Birləşmiş Ştatlara elə də təsiri yoxdur. Necə ki, biz onlardan Mərkəzi Amerika və yaxud Karib adalarında hansısa itaətsizliyin yatırılmasında aparıcı rol gözləmirik, onlar da ABŞ ordusunun Balkanlara gələcəyini gözləməsinlər. Bu halda avropalılar regiondakı təhlükəsizlik məsələləri barədə özləri düşünərdilər, nəinki asılı duruma düşərdilər. Amma Vaşinqton NATO vasitəsilə Balkanlarda dominant rolunu saxladı, 1995-ci ildə Bosniyaya, 1999-cu ildə Kosovoya müdaxilə etdi".
Avropanın təhlükəsizlik sahəsində ABŞ-dan asılı qaldığı yazılan məqalədə NATO Mərkəzi, daha sonra Şərqi Avropaya doğru genişləndikcə Vaşinqtonun daha çox risqlə üzləşdiyi qeyd edilib: "Amma yenə də amerikalı siyasətçilər bundan dərs almadılar. Onlar hələ də NATO-nun avropalı üzvlərini inandırırlar. Sanki köməksiz protektoratdırlar və müttəfiq olmaqla ABŞ-a böyük xeyir verirlər. Əslində, Avropa İttifaqı köməksiz durumda deyil. Əhalisi və iqtisadiyyatı ABŞ-dan böyükdür. Avropa İttifaqı ona görə müdafiə tərəfini inkişaf etdirə bilməyib ki, Birləşmiş Ştatlar belə bir məsuliyyətsiz davranışa şərait yaradıb. Belə bir vaxtda Macarıstan və Çexiya Respublikasının da Avropa İttifaqının öz hərbi qüvvəsini yaratmasını istəməsi sağlam fikirdir. Bu dəfə Vaşinqton belə bir təşəbbüsü boğmağa çalışmamalıdır. Avropa ölkələrinin, 8 min kilometr uzaqda yerləşən ABŞ-ın hərəkətə keçməsini gözləməkdənsə, regiondakı təhlükəsizlik problemlərini özlərinin həll etməsi daha ağlabatandır". Məsələ ilə bağlı Türkiyədən olan politoloq Ahmet Akaydının fikrincə, ABŞ-ın liderliyindəki NATO-nun Avropanı qorumağa gücü çatmır: "NATO nə qədər ümumi təşkilat hesab olunsa da, bu təşkilatı əsas idarə edənin ABŞ olduğunu hər kəs bilir. Qurumu Amerikanın idarə etməsi Avropa üçün problem deyil. Əsas problem ABŞ liderliyindəki NATO-nun Avropanı nə qədər qoruya bildiyidir. Ukrayna böhranı bir daha göstərdi ki, Vaşinqton avropalı dostlarını Rusiyaya qarşı qorumaqda acizdir. Məhz bu təhlükəni nəzərə alan Avropa İttifaqı özü hərbi ittifaq yaratmağa çalışır. Çünki ani bir savaş çıxsa, Amerikanın köhnə qitəni qoruya bilməsi ciddi sual doğurur".
Nahid SALAYEV
