Qətər Türkiyənin ən yaxın regional tərəfdaşlarından biridir və iki ölkə arasında münasibətlər son onillikdə strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Həm siyasi koordinasiya, həm iqtisadi investisiyalar, həm də hərbi əməkdaşlıq bu tərəfdaşlığın əsas sütunlarını təşkil edir. Türkiyənin Qətərdə hərbi kontingentinin yerləşməsi, birgə təlimlər və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq Ankaranın Körfəz regionunda təsir imkanlarını artırır. Bu baxımdan Qətərin təhlükəsizliyi Türkiyə üçün yalnız dost ölkənin müdafiəsi məsələsi deyil, eyni zamanda öz geosiyasi mövqeyinin qorunması anlamına gəlir.
Digər tərəfdən, İran regionda ABŞ hərbi mövcudluğunu birbaşa təhlükə kimi qiymətləndirir. Qətərdə yerləşən ABŞ bazaları Tehranın strateji hədəf siyahısında xüsusi yer tutur. İran üçün əsas məsələ Qətərin özü deyil, bu ərazidə yerləşən Amerika hərbi infrastrukturu və onun mümkün əməliyyat imkanlarıdır. Lakin hərbi obyektlərlə yanaşı, həmin ərazidə digər ölkələrin – o cümlədən Türkiyə hərbçilərinin mövcudluğu vəziyyəti daha həssas və çoxqatlı edir.
Əgər İran tərəfindən Qətərdəki hədəflərə zərbələr endirilərsə və bu zərbələr dolayısı ilə Türkiyə kontingentinin təhlükəsizliyinə risk yaradarsa, Ankara bunu diqqətsiz buraxa bilməz. Türkiyə regionda balanslaşdırıcı siyasət yürütməyə çalışsa da, öz hərbçilərinin təhlükəsizliyi qırmızı xətt hesab olunur. Bu halda diplomatik kanallar işə düşə, sərt bəyanatlar verilə və münasibətlərdə müvəqqəti gərginlik yarana bilər.
Bununla belə, Türkiyə-İran münasibətləri təkcə hərbi faktor üzərində qurulmayıb. İki ölkə enerji ticarəti, sərhəd təhlükəsizliyi, Cənubi Qafqaz, Suriya və İraq kimi mürəkkəb regional məsələlərdə həm rəqabət aparır, həm də müəyyən çərçivədə əməkdaşlıq edir. Tarixi təcrübə göstərir ki, Ankara və Tehran birbaşa qarşıdurmadan yayınmağa üstünlük verirlər. Onlar rəqabəti idarə olunan səviyyədə saxlamağa və açıq toqquşmaya keçməməyə çalışırlar.
Burada daha bir mühüm məqam var: Qətər özü də gərginliyin genişlənməsində maraqlı deyil. Doha həm Vaşinqtonla, həm Ankara ilə, həm də Tehranla əlaqələri tam qırmadan balanslı siyasət yürütməyə çalışır. Bu isə potensial böhran vəziyyətində vasitəçilik və arxa kanallar vasitəsilə gərginliyin azaldılması imkanlarını artırır.
Amma hazırda sürdürülən qarışıq geosiyasi gedişlər bütün bu cəhdlər planını poza və Türkiyə də müharibəyə cəlb edilə bilər.
Nəticə etibarilə, İranın Qətərdəki ABŞ obyektlərini hədəfə alması Türkiyə-İran münasibətlərində müəyyən gərginlik yarada bilər. Xüsusilə Türkiyə hərbçilərinə və ya birbaşa Türkiyə maraqlarına ziyan dəyərsə, münasibətlər ciddi sınaqla üzləşə bilər. Ancaq mövcud geosiyasi reallıq göstərir ki, hər iki tərəf genişmiqyaslı qarşıdurmadan çəkinir və münasibətləri tam pozacaq addımlardan yayınmağa çalışır. Ona görə də proseslərin istiqaməti hadisələrin miqyası, itkilərin səviyyəsi və tərəflərin diplomatik çevikliyindən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
