ABŞ diplomatı Henri Kissincerin fikrincə, heç bir region Amerika üçün Fars körfəzi qədər problem yaratmır:”Dünyanın bu hissəsində demokratik ölkə yoxdur. ABŞ və inkişaf etmiş digər demokratik dövlətlər bu regionda bizə düşmən olan rejimin dominantlığına yol verməməyə çalışırlar... İnkişaf etmiş ölkələrin iqtisadiyyatı Fars körfəzinin energetika ehtiyatlarından asılıdır və orada vəziyyətin kəskinləşməsi Şimali Afrikadan Mərkəzi Asiyayadək və Hindistana qədər ərazilərə təsir edir. Körfəzdə ən təhlükəli dövlət İran hesab edilir”.
ABŞ-ın İraqa hücumu Səddam Hüseyn diktaturasının devrilməsi və nüvə silahını məhv etmək bəhanəsilə oldu. ABŞ-ın Xansvilla şəhərindəki laboratiyada tədqiq edilən İraq raket sursatlarında sinir iflic qazının “izləri” görünsə də, eyni tədqiqat aparan Fransa və İsveçrə mərkəzlərində bu kimyəvi maddələrin izi görünmədi. MAQATE-nin də ABŞ-ın İraqda kütləvi qırğın silahının olması fikrinin yanlış olduğunu əvvəlcədən bildirməsinə baxmayaraq, ABŞ İraqa hücum etdi. Kütləvi qırğın silahları istehsalının qarşısı alınması inkişaf etmiş dövlətlərə, o cümlədən ABŞ-a, Rusiyaya da aiddir. Məlum olduğu kimi, inkişaf etmiş dövlətlər bu gün də dağıdıcı texnologiyanı leqal və qeyri-leqal yolla buraxırlar, satırlar, özlərinin düşməni hesab etdikləri dövlətlərə qarşı istifadə edirlər. Məsələn: Əfqanıstana, İraqa, Liviyaya, İrana ABŞ və onun müttəfiqlərinin hücumu zamanı müxtəlif növlü raketlərdən istifadə edilmişdir. Digər tərəfdən də XX əsrin 80-ci illərində ABŞ özü İraqa, həmçinin İrana nüvə proqramı üçün xammal, bahalı avadanlıqlar verirdi. Bunlarsız nə İraq, nə də İran heç nə edə bilməzdi. 2003-cü ilin martında ABŞ başda olmaqla, beynəlxalq koalisiya qüvvələri İraqı işğal etdi. Dörd həftə davam edən döyüşlərdən sonra onlar ölkənin çox hissəsini tutdular. Səddam Hüseyni devirdilər, edam etdilər. Səddam Hüseynin İslam dininin müqəddəs Qurban bayramı günündə edam edilməsi islam dünyasına, milli-dini dəyərlərə qarşı nifrətin sübutudur. ABŞ-nin hücumu zamanı İraqda özbaşınalıq edən amerikalı əsgərlərin müsəlmanların müqəddəs kitabını - Qurani-Kərimi təhqir etməsi müsəlmanlarda ABŞ-a qarşı nifrət yaratdı. Bütün bunlar və digər məsələlər İraqın sünni əyalətlərində, eləcə də bir çox ərəb ölkələrində qəzəb dalğasına səbəb oldu. ABŞ-nin belə tərzi həm də İraqa hücumunun digər səbəblərini də üzə çıxarır. Səddam Hüseynin devrilməsindən sonra ölkədə qeyri-sabit rejim davam etdi və ölkə ABŞ və müttəfiqlərinin nəzarəti altına keçdi. Anti-amerika hərəkatı başlandı. İran xalqı gec anladı, Amerikanın məqsədi ölkədə demokratiyanı yaratmaq deyil, neftin ələ keçirilməsi idi. Amerika generalları ölkənin sərvətlərini, həmçinin antik əşyaları və əlyazmaları qarət etdilər. Qarətlərini gizlətmək üçün həbsxanalardan cinayətkarları azad etdikdən sonra ölkədə özbaşınalıqların həddi daha da artdı. Şiələr, sünnilər və kürdlər arasında hakimiyyətə gəlmək üçün qarşıdurma yarandı. Terror artıq silsilə formasında baş verirdi. ABŞ iqtisadiyyatına dəyən 3 trilyon dollara yaxın zərərin əvəzinin ödənilməsi 60 illik İraq nefti həcmində hesablanmışdır. İraqda müharibə ciddi humanitar, ekoloji böhranlara səbəb oldu. Cimmi Karterin prezidentliyi dövründə milli təhlükəsizlik üzrə məsləhətçi işləmiş Zbiqnev Bjezinski amerika hərbçilərinin iraqlılar üzərində işgəncələr aparmasının ABŞ-a böyük zərər vurduğunu bildirərək yazır ki, “ABŞ-a qarşı nifrət heç vaxt bu dərəcədə çox olmamışdır. İndi ABŞ itirdiklərini qaytarmalıdır. Əgər belə olmazsa, Amerika lider rolunu itirəcək və dünya güclü xaos içində olacaq. Bu gün anti-amerikanizm qlobal xarakter alıb, faciə ondadır ki, bu əhval-ruhiyəni özümüz yaratmışıq”. Əhalinin qırılmasından qəzəblənən iraqlılar amerikalılardan ölkəni tərk etməyi tələb edirdilər. Hakimiyyətin iraqlılara verilməsi və ölkə iqtisadiyyatının bərpa edilməsinə, koalisiyaya qoşulmayan dövlətləri - Rusiyanı, Fransanı, Almaniyanı buraxmadığını bildirən ABŞ-nin İraqın dövlət quruculuğunda edəcəyi islahatlar dini və milli zəmində yeni münaqişələr yaratdı. Çünki ABŞ güclü, vahid İraq dövləti deyil, zəif federativ dövlət qurmağı nəzərdə tutmuşdu. İraqda ərəb-şiə, ərəb-sünni və kürd əhalisi arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə də bununla başladı. H.Kissincer yazır ki, “Səddam Hüseyndən sonra İraq nə çox güclü olmalıdır ki regionda hegemonluq etsin, nə də çox zəif olmalıdır ki İran kimi öz düşmən qonşularından asılı vəziyyətə düşsün”. Araşdırmalardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, İraq öz neft ehtiyatı, inkişaf etmiş sənayesi, kənd təsərrüfatı ilə daxili tələbatlarını ödəyən dövlət olmuşdur. ABŞ-ın İraqa hücumu terrorizmin sahəsini genişləndirdi, ekstremistlər, terrorçular xaricdən İraqa gəldilər. ABŞ 2011-ci ilə qədər İraqda qaldı. Amma sonra da tam çıxmadı, öz silahlı qüvvələrindən bir hissəsini İraqda saxladı. ABŞ İraq dövlətindən icazə almadan istədiyi bölgədə səlahiyyətlərini əlində saxladı. ABŞ Venesuelada olduğu kimi, İraq neftini də idarə etməyə başladı. İraq əhalisinin vəziyyəti isə acınacaqlıdır: minlərlə insan öldürüldü, əksəriyyət digər ölkələrə qaçqın kimi getdi, işsizlik, bərbad iqtisadiyyat və s. çox mürəkkəb vəziyyət yarandı. Beləliklə, ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinin əsası demokratiyanı yaymaq, nüvə silahının istehsalının dayandırılması tələbi bəhanəsi altında neftlə zəngin ölkələrdə idarəetməni ələ almaqdır və bu da ABŞ-ın İraqa hücumu və nəticələri nümunəsində açıq surətdə özünü göstərir. ABŞ-ın Yaxın Şərq dövlətlərinin daxili işlərinə müdaxiləsi İraqla başa çatmadı. İraqda öz güc siyasətini həyata keçirdikdən sonra, ABŞ Şimali Koreyada, Liviyada, İranda, Pakistanda təhlükəli nüvə texnologiyasının olması fikrini ortaya atdı və bu dövlətlərdə mövcud rejimin devrilməsini zəruri hesab etdi. ABŞ-ın XXI əsrin əvvəllərində başlayan bu siyasəti İran nümunəsində 2026-cı ildə yenidən gündəmdədir. Ramilə Dadaşova Siyasi elmlər doktoru, dosent, AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
